هەرێم نیوز
ڕۆژی جیهانیی زمانی دایک (International Mother Language Day) بۆنەیەکی ساڵانەیە
کە لەسەرانسەری جیهاندا لە ٢١ی شوبات (٢١/٢) بەرز رادەگیرێت. ئامانجی سەرەکی ئەم ڕۆژە
پاراستنی هەمەجۆریی زمان و کولتوورەکان و هۆشیارکردنەوەی خەڵکە بۆ گرنگیی زمانی دایک.
بۆچی ٢١ی شوبات؟
ئەم ڕۆژە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە خەباتی گەلی
بەنگلادیشەوە هەیە. لە ساڵی ١٩٥٢دا، خوێندکارانی شاری داکا ڕژانە سەر شەقامەکان بۆ
ئەوەی داوا بکەن زمانی "بەنگالی" ببێتە یەکێک لە زمانە فەرمییەکانی وڵات
(کە ئەو کات بەشێک بوو لە پاکستان). لەو خۆپیشاندانەدا چەندین خوێندکار بە فیشەکی
پۆلیس گیانیان لەدەستداو ئەوەش نیگەرانییەکی گەورەى لەسەر ئاستى جیهان دروستکرد.
دواتر لە ساڵی ١٩٩٩، ڕێکخراوی یونسکۆ (UNESCO) بە فەرمی ئەم ڕۆژەی وەک ڕۆژی جیهانیی
زمانی دایک ناساند، و لە ساڵی ٢٠٠٠وە ساڵانە یادی دەکرێتەوە و کوردیش بەیەکێک لە
زمانە زیندووەکانى جیهان دادەنرێت و لەم رۆژەدا چەندین کاری جدیی بۆ دەکرێت.
ئامانجە گرنگەکان:
نەتەوەیەکگرتووەکان (ڕێکخراوی یونسکۆ) لە
دیاریکردنى ئەم رۆژەدا وەک زمانى دایک چەند ئامانجێکی گەورەى هەبووە لەوانەش:
پاراستنی زمانەکان: زۆرێک لە زمانەکانی جیهان لەژێر
مەترسیی لەناوچووندان، ئەم ڕۆژە هانی دەوڵەتان دەدات زمانە کەمینەکان بپارێزن.
خوێندن بە زمانی دایک: یونسکۆ جەخت دەکاتەوە کە
منداڵان دەبێت لە ساڵانی سەرەتای خوێندندا بە زمانی دایکی خۆیان بخوێنن، چونکە ئەمە
یارمەتی گەشەی ژیرییان دەدات.
پێکەوەژیان: هانی مرۆڤەکان دەدات کە ڕێز لە
زمانی یەکتر بگرن و فرەزمانی وەک سامانێکی مرۆیی ببینن.
بۆ کورد پێویستە گرنگی زیاتر بە زمانەکەى بدات لەبەر ئەوەى لەچەندین
لاوە بە مەبەست یان بێئاگایی گرنگی زۆری پێنادرێت و ئەگەر لەناوخۆی کورددا بایەخی
پێنەدرێت ئەوا بەرەو مەترسیی دەچێت.
زمانی کوردی و ئەم ڕۆژە:
بۆ ئێمەی کورد، ئەم ڕۆژە واتایەکی تایبەتی هەیە.
بەهۆی ئەو بارودۆخە سیاسییەی کە بەسەر کوردستاندا هاتووە، زمانی کوردی لە زۆر قۆناغدا
ڕووبەڕووی قەدەغەکردن و پەراوێزخستن بووەتەوە. پاراستنی زمانی کوردی وەک ناسنامەیەکی
نەتەوەیی، بەشێکی دانەبڕاوە لە خەباتی کولتووریی ئێمە وەک ناسنامە ماوەتەوە، گرنگی
پێدانی زیاتری گرەنتى مانەوەى زیاتر دەبێت..
زمانی کوردی زمانێکی دەوڵەمەند و دێرینە و یەکێکە
لە زمانە زیندووەکانی جیهان. ئەم زمانە تەنیا ئامرازێکی پەیوەندیکردن نییە، بەڵکو
ناسنامە و کۆڵەکەی سەرەکیی مانەوەی گەلی کوردە، لێرەدا گرنگترین زانیارییەکان دەربارەی
زمانی کوردی دەخەینە ڕوو:
بنەچەی زمانەوانی:
زمانی کوردی سەر بە خێزانی زمانە ھیندۆئەورووپایییەکانە
و لە لقی زمانە ئێرانییەکانە. لە ڕووی مێژووییەوە، پەیوەندییەکی نزیکی بە زمانی
"میدی" و "ئاوێستایی" کۆنەوە هەیە.
شێوەزارە سەرەکییەکان:
بەهۆی دابەشبوونی جوگرافیای کوردستان و بارودۆخی
سیاسی، زمانی کوردی چەندین شێوەزاری جیاوازی لێ بووەتەوە، کە گرنگترینیان ئەمانەن،
کە هەندێک بەهۆکارى بەهێزیی و مانەوەى زمانەکە و هەندێکی دیکە بە هۆکاری بێهێزیی
دەیناسێنن، بەڵام بەهۆی ئەوەى کە کورد خاوەنی کیانێکی سیاسی بەهێز نییە لە هەر
چوار پارچەى کوردستان، زمانەکەى وەک پێویست گەشەى نەکردووە، بەتایبەتى لەم
دواییانەدا هێندەى گرنگی بە زمانە بیانییەکان دەدرێت وەک پێویست گرنگی بە زمانی
کوردیی نادرێت:
کورمانجیی سەروو: کە لە باکووری کوردستان (تورکیا)، ڕۆژاوای کوردستان (سووریا) و (رۆژهەڵات)
و (باشوورى کوردستان) یش بەکاردێت.
کورمانجیی ناوەڕاست: کە زیاتر لە ناوەڕاست و ڕۆژهەڵاتی و باشوورى کوردستان قسەی پێ دەکرێت.
کوردی خواروو: کە لە ناوچەکانی کرماشان، ئیلام و خانەقین بڵاوە.
گۆران-زازایی : کە بە یەکێک لە ڕەسەنترین و مۆسیقاییترین
شێوەزارەکان دادەنرێت لە رۆژهەڵات و باشوورى کوردستان قیسەى پێدەکرێت.
ئەلفوبێ و نووسین:
کوردەکان بۆ نووسینی زمانەکەیان سوود لە دوو ئەلفوبێی
سەرەکی وەردەگرن:
ئەلفوبێی ئارامی (عەرەبی): کە زیاتر لە باشوور
و ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەکاردێت (ئەو پیتانەی وەک: پ، چ، ژ، گ، ڤ بۆ زیاد کراوە).
ئەلفوبێی لاتینی: کە جەلادەت بەدرخان دایهێناوە
و زیاتر لە باکوور و ڕۆژاوای کوردستان بەکاردێت.
تایبەتمەندییە ناوازەکانی زمانی کوردیی:
دەوڵەمەندی لە وشەدا: زمانی کوردی خاوەنی هەزاران
وشەی ڕەسەنە بۆ وەسفکردنی سروشت، هەست و سۆز، و ژیانی کۆچەریی و ئەگەر سەیرێکی
وشەدان و فەرهەنگە جۆراوجۆرەکانى کوردیی بکرێت زیاتر هەست بەو دەوڵەمەندییە
دەکرێـت، هەرچەندە هەندێک بەهۆی نەشارەزایی یان دەستنەگەشتنى خۆیانەوە زمانى
کوردیی بە لاواز و زمانى داگیرکەران بە دەوڵەمەند وێنادەکەن.
پێکهاتەی ڕێزمانی: خاوەنی سیستمێکی ڕێزمانی تۆکمەیە،
بۆ نموونە لە شێوەزاری کورمانجیی سەروو شێوەزاریی هەورامیدا سیستمی "نێر و مێ"
و "باری خستن" (Ergative) پارێزراوە و زۆر بە وردی کاریان پێدەکرێت و بەکاردەهێنرێن.
پاراستنی ناسنامە: سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکان
بۆ سڕینەوەی لە لایەن داگیرکەران و نەیارانى کوردەوە، بەڵام زمانی کوردی لە ڕێگەی ئەدەبیاتی زارەکی (حەیران،
لاوک، بەیت) و نووسینەوە توانیویەتی خۆی بپارێزێت. و لە ئێستاشدا بەهۆی
هۆشیاربوونەوەى زیاتر و میدیاى جۆراوجۆرەوە پێشکەوتنی بەرچاوى بەخۆیەوە بینیوە.
زمانى کوردی لە ریزبەندی زمانەکاندا:
پێوەرێکی یەکلاکەرەوە و جێگیری جیهانی نییە کە بە وردی ڕیزبەندی هەموو
زمانەکانی جیهان بەگوێرەی "گرنگی" یان "ژمارەی قسەکەران" دەستنیشان
بکات، چونکە ئەمە بەپێی سەرچاوەکان دەگۆڕێت. بەڵام دەتوانین بەم شێوەیە ڕوونی بکەینەوە:
بەپێی ژمارەی قسەکەران:
زمانی کوردی لە ڕووی ژمارەی قسەکەرانەوە بە یەکێک
لە زمانە گەورەکانی ناوچەکە و جیهان دادەنرێت.بەپێی مەزەندەکان، نزیکەی ٣٠ بۆ ٤٠ ملیۆن کەس بە شێوەزارە جیاوازەکانی
زمانی کوردی قسە دەکەن.
لە ڕیزبەندییەکانی "Ethnologue" (کە بەناوبانگترین سەرچاوەیە
بۆ ئاماری زمانەکان)، زمانی کوردی لە نێوان ١٠٠ بۆ ١٥٠ زمانە گەورەکەی جیهاندایە لە
کۆی زیاتر لە ٧٠٠٠ زمان.
ئەگەر سەیری ژمارەی قسەکەرانی زمانی کوردیی –
بەهەمووشێوەزارەکانەوە- بکەین، زمانی کوردی لە سەرووی زۆرێک لەو زمانانەوەیە کە لە
ئەوروپا یان ئەفریقادا وەک زمانی فەرمی ناسراون.
بۆچی ڕیزبەندییەکەی گۆڕاوە؟
هەندێک جار دەبینرێت زمانی کوردی لە لیستەکاندا
لە پلەی جیاوازدایە، هۆکارەکەی ئەمانەن:
تێکەڵکردنی شێوەزارەکان: هەندێک سەرچاوەکان شێوەزارەکان
وەک زمانی جیاواز هەژمار دەکەن، ئەمەش وادەکات ژمارەی قسەکەرانی هەر یەکێکیان کەمتر
دیار بێت.
نەبوونی سەرژمێری فەرمی: لەبەر ئەوەی کورد لە چەند
وڵاتێکی جیاوازدا بڵاو بوونەتەوە و لە زۆربەیان ئامارێکی فەرمی و ورد لەسەر نەتەوە
و زمان بوونی نییە، ئامارەکان تەنیا "مەزەندەکردنن". بەتایبەتى ئەوانەشى کە
بەهۆکارە جیاوازەکان بە سەر وڵاتانى جیهاندا بڵاوبوونەتەوە.
ئەنجامی کورت
ئەگەر سەیری وێنەی گەورەی زمانەکانی جیهان بکەین،
زمانی کوردی لە پلەیەکی پێشکەوتوودایە وەک یەکێک لە زمانە "خاوەن هەژموون و
قسەکەرە زۆرەکان". کێشەی سەرەکیی زمانی کوردی پلەبەندییەکەی نییە، بەڵکو سەنگی
فەرمی و بوونیەتی لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکاندا، چونکە زمانێک کە دەوڵەتی سەربەخۆی
نەبێت، لە ڕیزبەندی "زمانە کاریگەرەکان"دا بە زەحمەت دەردەکەوێت.
نالی مەزنیش دەڵێت:
کەس بە ئەلفازم نەڵێ خۆ کوردیە خۆ کردییە
هەرکەسێ نادان نەبێ خۆی طالیبی مەعنا دەکات