دانا نەقی

ڕاپۆرتی لێکۆڵینەوەی ئەکادیمی (Research Paper Review)
ناونیشانی کتێب: تاراوگەی سیاسی و داڕمانی سیاسی: لە شۆڕشی پیشەسازییەوە تا جیهانگیربوونی دیموکراسی
نووسەر: فرانسیس فۆکویاما)

١. پێشەکی و بنەمای هزریی کتێبەکە
ئەم ڕاپۆرتە شیکارییە پێداچوونەوە بە کتێبە ناسراوەکەی فۆکویامادا دەکات کە لە ساڵی ٢٠١٤ بڵاو کراوەتەوە. بنەمای ئەم کتێبە دەگەڕێتەوە بۆ وتارە مێژووییەکەی ساڵی ١٩٨٩ی بە ناوی «کۆتایی مێژووی»؛ لەوێدا فۆکویاما داکۆکی لەوە کرد کە دیموکراسیی لیبرال وەک کۆتا و سەقامگیرترین قۆناغی سیستەمە سیاسییەکانی مرۆڤایەتی دەمێنێتەوە.

ئەم بۆچوونە پێچەوانەی تیۆری مارکسیستی بوو کە کۆمۆنیزمی بە قۆناغی کۆتایی دەزانێت (کە تێیدا دەوڵەت نامێنێت و یەکسانیی ڕه‌های ئابووری دابین دەبێت). مارکس پێی وا بوو دیموکراسی تەنها توێژێکی سەرەوەی سەرمایەدارییە کە بەهۆی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی خۆیەوە (وەک نادادپەروەری لە نێوان خاوەنکار و کرێکاردا) تێک دەشکێت. بەڵام فۆکویاما لە کتێبە نوێیەکەیدا جەخت لەسەر مانەوەی دیموکراسیی لیبرال دەکاتەوە، لە هەمان کاتدا هۆشداری دەدات لەسەر کێشە و داڕمانە ناوخۆییەکانی کە هەڕەشە لە داهاتووی ئەم سیستەمە دەکەن.

٢. پایە سەرەکییەکانی دەوڵەتی مۆدێرن لە دیدی فۆکویاماوە
فۆکویاما پێیوایە هەر دەوڵەتێکی مۆدێرن و سەقامگیر لەسەر سێ کۆڵەکی سەرەکی بنیاد دراوە کە دەبێت هاوسەنگییەکی ورد لە نێوانیاندا هەبێت:
دەوڵەتێکی بەهێز و کارا: مەبەست لە بەهێزی، دەوڵەتێکی گەورە و هەموو شتێک کۆنتڕۆڵکەر نییە، بەڵکو دەوڵەتێکە کە توانای داڕشتن و جێبەجێکردنی سیاسەتەکانی هەبێت و متمانەی هاووڵاتییانی بەدەست هاتبێت.
سەروەریی یاسا (Rule of Law): بۆ یەکسانیی هەمووان لەبەردەم یاسادا.

پرۆسەی دیموکراسی و هەڵبژاردنی پاک و دادپەروەرانە: وەک چەکێکی سەرەکی بۆ چاودێریکردن و لێپرسینەوە.
نووسەر ئاماژە بەوە دەکات کە وڵاتان بە خێراییەکی جیاواز ئەم سێ توخمەیان گەشە پێ داوە؛ بۆ نموونە:
چین: دەوڵەتێکی بەهێزی هەبوو، بەڵام یاسا و دیموکراسی تێیدا نەبوو.
هیندستان: دیموکراسی و سەروەریی یاسای تێدا پەرەی سەند، بەڵام لە بەهێزیی دەوڵەت و دەسەڵاتی جێبەجێکردندا لاواز بوو.
دانیمارک: لە سەدەی نۆزدەهەمدا نموونەیەکی نموونەیی بوو کە توانی هاوسەنگییەکی تەواو لە نێوان ئەم سێ توخمەدا دروست بکات.

٣. کێشەکان و داڕمانی ناوخۆیی دیموکراسی
سەرەڕای پشتگیریی بچڕپچڕی بۆ دیموکراسی، فۆکویاما دانی بەوە داناوە کە قەیران و داڕمان بوونەتە بەشێکی جیانابووەوە لەم سیستەمە. هەندێک لە دیاردە مەترسیدارەکانی ئێستا بریتیین لە:
پێشخستنی دیموکراسی بەسەر بەهێزیی دەوڵەتدا: ئەو وڵاتانەی پێش ئەوەی دەوڵەتێکی بەهێزی کارا و مێریتۆکراسی (شایستەساری)یان هەبێت، دیموکراسییان چەسپاندووە، ئێستا کێشەی گەورەی کارگێڕییان هەیە (وەک ئەمریکا کە گواستنەوەی بۆ دەوڵەتێکی کارا لەسەر بنەمای لێوەشاوەیی زۆر قورس بوو لەبەردەم سیستەمی دیموکراسیدا).

«ڤیتۆکراسی» (Vetocracy): لە سیستەمە دیموکراسییە پێشکەوتووەکاندا (بەتایبەت ئەمریکا)، زۆریی میکانیزمەکانی چاودێری و لێپرسینەوە دەبێتە هۆی پەکخستنی بڕیارە گەورەکان و دروستبوونی لۆبی و فشاری بەهێزی ئاراستەکراو کە ڕێگری لە یاسا پێویستەکان دەکەن.

دووبارە گەڕانەوەی پاتریۆنیزم (Re-patrimonialism): واتە گەڕانەوەی دەستوەردانی خێڵەکی، حزبی، یان بەرژەوەندیی تەسک بۆ ناو دامەزراوەکانی دەوڵەت، کە هاوشێوەی مۆدێلی «پرێزماتیک-ساڵا»ی فڕید ڕیگزە لە وڵاتە دواکەوتووەکاندا کە تێیدا گەندەڵی و مەحسوبییەت شوێنی بەها گشتییەکان دەگرێتەوە.

٤. رەخنە لە دیدگای فۆکویاما
سەرەڕای دەوڵەمەندیی کتێبەکە، هەندێک تێبینی ڕەخنەیی لەسەر کارەکەی هەیە:
فۆکویاما پشتگوێی خستووە کە چەندەها دیموکراسی لە ڕێگەی توندوتیژییەوە بنیاد نراون و زۆرێک لە کەسانی پەراوێزخراو کراونەتە دەرەوەی ئەم هاوپەیمانییە کۆمەڵایەتییە نوێیە.

تیشکخستنە سەر ناوەندگەرایی دەوڵەت وای لێکردووە ڕۆڵی گرنگی جیهانگیربوون و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان لە داهاتووی وڵاتاندا پشتگوێ بخات.
هەرچەندە دژی هەناردەکردنی مۆدێلی ئامادەبووی دیموکراسییە بۆ وڵاتانی تر، بەڵام هێشتا جۆرێک لە تاکڕەویی فیکری (Ethno-centrism) لە شێوازەکەی دەبینرێت کە مۆدێلی ڕۆژئاوایی بەسەرجەم شێوازە خۆماڵییەکانی تری جیهاندا زاڵ دەکات.

٥. کۆتایی
ئەم کتێبە شیکارییەکی قووڵ و بەرفراوانە بۆ مێژووی سیستەمە سیاسییەکان پێشکەش دەکات و دەریدەخات کە دیموکراسی تەنها بە دروشم ناپارێزرێت، بەڵکو پێویستی بە هاوسەنگییەکی زۆر ورد هەیە لە نێوان هێزی دەوڵەت، سەروەریی یاسا و چاودێریی دامەزراوەییدا، بەر لەوەی تووشی داڕمانی ناوخۆیی ببێت.