ئەگەر لە سەردەمی ئێستادا ئەپڵیکەیشنی بانکەکەت بکەیتەوە و بەراوردی بکەیت بە جزدانەکەی باوکت لە ساڵانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ڕەنگە ژمارەی دۆلارەکانی ناو هەژمارەکەت چەندین هێندەی تەواوی ئەو پارەیە بێت کە باوکت لەو سەردەمەدا دەستی دەکەوت. بەڵام لە واقیعدا کام نەوە ژیانێکی باشتر و بەکوالێتیتر دەژی؟ ئایا ئێمە ئەمڕۆ دەوڵەمەندترین، یان ڕاکەرێکی ماندووی ناو بازنەی خەرجییە بێکۆتاکانین؟
ژمارەی کەم و ئاسایشی زۆر: جیهانی هەشتاکان
لە ساڵانی هەشتاکاندا، ژمارەکان لە ڕووی داراییەوە لەچاو پێوەرەکانی ئەمڕۆ زۆر کەم دەردەکەوتن. بۆ نموونە لە وڵاتێکی وەک میسردا، فەرمانبەرێکی حکومی مووچەکەی لە دەوروبەری ٦٠ جونەیح بوو؛ بڕە پارەیەک کە ئەمڕۆ تەنانەت بەشی ژەمە نانێکی بەیانیش ناکات، بەڵام بە تەنها ١٤ جونەیح دەتوانرا کرێی مانگانەی شوقەیەک بدرێت، هاوکات دەوڵەت پاڵپشتیی دارایی بۆ خۆراک، گواستنەوە و کارەبا دابین دەکرد.
لە مەغریبیش هەمان دۆخ هەبوو؛ کەمترین مووچە لە ٤٩٠ درهەم تێپەڕی نەدەکرد، بەڵام «سندووقی مەقاسە» جیاوازیی نرخی کاڵا سەرەکییەکانی وەک نان، ئارد، شەکر، ڕۆن و گازی لە ئەستۆ دەگرت و لە ڕێگەی پاڵپشتیی بەردەوامەوە نەیدەهێشت گرانی بارگرانی لەسەر شانی هاووڵاتی دروست بکات.
ئەم دۆخە بە شێوەیەکی بەرچاو لە عێراقی سەرەتای هەشتاکانیشدا ڕەنگی دابووەوە؛ دیناری عێراقی خاوەنی بەهایەکی بەهێز بوو (یەک دیناری فەرمی بەرامبەر زیاتر لە سێ دۆلاری ئەمریکی بوو). سەرەڕای دەستپێکردنی جەنگی عێراق و ئێران، دەوڵەت سیستمێکی بەهێزی پاڵپشتیی خۆراکی پەیڕەو دەکرد، بە شێوەیەک کە مووچەی مامناوەندی فەرمانبەرێک (لە نێوان ٧٠ بۆ ١٢٠ دینار) بەس بوو بۆ دابینکردنی تەواوی پێداویستییەکانی مانگ، پاشەکەوتکردن، و تەنانەت کڕینی زەوی و خانوو لە ڕێگەی پێشینەی ئاسانکاریی حکومییەوە بەبێ ئەوەی خێزان بکەوێتە ژێر باری قەرزی خنکێنەر.
سەردەمی ئێستا: خۆشگوزەرانییەکی فریودەر و هەڵئاوسانی بێبەزەیی
ئەمڕۆ، وێنەکە بە تەواوی پێچەوانە بووەتەوە. داهات و ژمارەی سەر کاغەز و ناو ئەپڵیکەیشنەکان زۆر لە جاران گەورەترن؛ لە مەغریب کەمترین مووچە بەرزبووەتەوە بۆ زیاتر لە ٣٤٠٠ درهەم (واتە ٧ هێندە زیادی کردووە)، بەڵام تێچووی بژێوی بە ڕێژەی زیاتر لە ٢٤٠٪ هەڵکشاوە. لە عێراق و هەرێمی کوردستانیش، مووچەی فەرمانبەرێک لە سەدان هەزار دینارەوە دەست پێدەکات و ملیۆنان دیناری کەرتی تایبەت دەبینرێت، بەڵام بەهای کڕینی ئەو پارەیە بەهۆی دابەزینی بەهای دراو و گرانیی بازاڕەوە هێندەی چەند دینارێکی هەشتاکان نییە.
دەوڵەتەکان پاڵپشتییەکانیان لەسەر کەرتی وزە و خۆراک کەمکردووەتەوە یان بە تەواوی هەڵیانگرتووە. ئەمڕۆ خەرجیی کرێی خانوو بە تەنها زیاتر لە نیوەی داهاتی خێزان دەبات، هاوکات کڕینی خانوو لە شارە گەورەکاندا بووەتە خەونێکی مەحاڵ بۆ گەنجان، لە کاتێکدا تێچووی موەلیدە، ئاو، تەندروستی، پەروەردە و خوێندنی ئەهلی بارگرانییەکی قورسیان دروستکردووە.
گۆڕانی کۆمەڵایەتی؛ کاتێک یەک مووچە بەشی ژیان ناکات
ئەم جیاوازییە تەنها ئابووری نییە، بەڵکو پێکهاتەی خێزانیشی لە بنەڕەتەوە گۆڕیوە. لە هەشتاکاندا تەنها یەک مووچەی سەرۆکی خێزان بەس بوو بۆ ئەوەی خێزانێک پێکبهێنرێت، ماڵ دابمەزرێت و بژێوی بە سەربەرزی دابین بکرێت. کەچی لە سەردەمی ئێستادا، ژن و مێرد پێکەوە بە درێژایی ڕۆژ ئارەقەی ماندووبوون دەڕێژن تەنها بۆ ئەوەی بتوانن سەرەتاییترین پسوولە و پێداویستییەکانی ژیان دابین بکەن.
بەراوردی دوو سەردەمەکە
نەوەی هەشتاکان: بە داهاتێکی کەمەوە خاوەنی ئاسایشی ئابووری، نیشتەجێبوونی دەستەبەرکراو، پاڵپشتیی دەوڵەت و سەقامگیری بوون.
نەوەی ئێستا: خاوەنی تەکنەلۆژیای پێشکەوتوو، کەرەستەی سەردەمیانە و بژاردەی بێشومارن، بەڵام لە پێشبڕکێیەکی تاقەتپڕووکێندان بۆ فریاکەوتن لە دابینکردنی کرێ، قەرز و پسوولە مانگییەکان.
لە کۆتاییدا پرسیارە جەوهەرییەکە دەمێنێتەوە: سەرەڕای هەموو پێشکەوتنە مادییەکان، بۆچی مرۆڤی ئەم سەردەمە هەست بەو هێمنی و ئارامییە ناکات کە باوباپیرانی هەیانبوو؟ ئایا ئەوە هاوکێشە ئابووری و سەرمایەدارییە بێبەزەییەکانن کە مرۆڤیان شەکەت کردووە، یان وەک کۆنەکان دەیانگوت، بەڕاستی «بەرەکەت» نەماوە