شیکردنەوەی ستراتیژی، ئابووری و جیۆلیتیکی پڕۆژەی «کرۆنۆس»

ڕاوێژکاری یاسایی و وزە:ڕێبوار محمد ئەمین.
ماستەرلەگرێبەستەکانی نەوت وگاز
١٥/٨/٢٠٢٦

پوختە
پڕۆژەی هەناردەکردنی غازی سروشتی کێڵگەی «کرۆنۆس»ی قوبرس بۆ بازاڕی ئەوروپا لە ڕێگەی ژێرخانی میسرەوە، یەکێکە لە نوێترین هەنگاوەکانی بەکارهێنانی توانای غازی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست. بەپێی پلانەکە، پێشبینی دەکرێت لە ئازاری ساڵی ٢٠٢٨ەوە غاز لە کێڵگەی کرۆنۆسەوە بۆ میسر بگوازرێتەوە، لە کۆمپڵێکسی دامیتا شل بکرێتەوە و دواتر بە کەشتی بگاتە بازاڕەکانی ئەوروپا.
ئامانجی سەرەکی پڕۆژەکە تەنها هەناردەکردنی غازی قوبرس نییە، بەڵکو بەشێکە لە هەوڵی ئەوروپا بۆ هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی دابینکردنی وزە و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە غازی ڕووسیا. لە هەمان کاتدا، پڕۆژەکە بۆ قوبرس دەرفەتێکە بۆ چوونە ناو بازاڕی هەناردەی وزە، و بۆ میسر دەرفەتێکە بۆ بەهێزکردنی پێگەی خۆی وەک ناوەندێکی هەناردە و پرۆسێسکردنی غازی ناوچەکە.
لە ڕووی ئابوورییەوە، تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی ٢ ملیار دۆلار مەزەندە کراوە. بەکارهێنانی ژێرخانی ئامادەی میسر، بە تایبەتی بۆرییەکان و دامەزراوەکانی شلکردنەوەی گاز، وای کردووە تێچووی پڕۆژەکە لە پەرەپێدانی ژێرخانی تەواو نوێ کەمتر بێت. بەڵام قەبارەی یەدەگی کرۆنۆس و توانای بەرهەمهێنان لە بەراورد لەگەڵ پێداویستییە گەورەکانی ئەوروپا سنووردارە؛ بۆیە ئەم پڕۆژەیە بە تەنیا ناتوانێت جێگرەوەی غازی ڕووسیا بێت، بەڵکو بەشێکە لە سیستەمێکی فراوانتری هەمەچەشنکردنی وزە.

پێشەکی:
لە دوای قەیرانی وزەی ئەوروپا و زیادبوونی نادڵنیاییە جئوپۆلیتیکییەکان، غاز بووەتە یەکێک لە گرنگترین بابەتەکانی ئاسایشی نێودەوڵەتی. کەمکردنەوەی پشتبەستن بە غازی ڕووسیا وای کردووە یەکێتیی ئەوروپا و هاوبەشەکانی بەدوای سەرچاوەی جیاوازدا بگەڕێن.
لەو چوارچێوەیەدا، ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، بەهۆی دۆزینەوەی یەدەگی گەورەی غاز لە دەریای قوبرس، میسر و ناوچەکانی دەوروبەر، گرنگییەکی نوێی بەدەستهێناوە. کێڵگەی کرۆنۆس یەکێکە لە ئەو کێڵگانەی کە دەتوانێت قوبرس لە وڵاتێکی خاوەن یەدەگی غازەوە بگۆڕێت بۆ بەرهەمهێنەر و هەناردەکەری وزە.
گرنگیی پڕۆژەکە لەوەدایە کە لەبری دروستکردنی هەموو ژێرخانی هەناردەکردن لە سفرەوە، قوبرس دەتوانێت لە توانای ژێرخانی میسر سوود وەربگرێت. ئەمە ڕێڕەوی هەناردەکردن کورتتر و لە ڕووی ئابوورییەوە گونجاوتر دەکات.

کاتی دەستپێکردنی هەناردە:
بەپێی پلانە ڕاگەیەنراوەکان، پێشبینی دەکرێت بەکارهێنەرانی ئەوروپا لە ئازاری ٢٠٢٨ەوە دەستیان بە وەرگرتنی غازی سروشتی کێڵگەی کرۆنۆس بکەن.
بۆ ئەم مەبەستە، کار لەسەر بۆرییەکی نزیکەی ١٠٥ کیلۆمەتر دەست پێدەکات کە کرۆنۆس بە ژێرخانی غازی میسرەوە دەبەستێتەوە. پێشبینی دەکرێت دروستکردنی ئەم بۆرییە نزیکەی ١٨ مانگ بخایەنێت.

ئامانجی سەرەکی پڕۆژەکە:
ئامانجی پڕۆژەکە لە چەند ئاستێکدا دەبینرێت:
١-کەمکردنەوەی پشتبەستن بە غازی ڕووسیا لە بازاڕی ئەوروپا.
٢-هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی وزەی ئەوروپا.
٣-چوونە ناو بازاڕی هەناردەی غاز بۆ قوبرس.
٥-بەهێزکردنی پێگەی میسر وەک ناوەندی وزەی ناوچەیی.
٦-بەکارهێنانی ژێرخانی ئامادەی میسر بۆ کەمکردنەوەی تێچووی پڕۆژە.
٧-دروستکردنی سەرچاوەیەکی زیاتر بۆ دابینکردنی غازی ئەوروپا.
٨-لە ڕووی جیۆپۆلیتیکییەوە، پڕۆژەکە بەشێکە لە هەوڵی ئەوروپا بۆ کەمکردنەوەی کاریگەریی هەر سەرچاوەیەکی تاک لەسەر ئاسایشی وزەی ئەوروپا.

 پەرەپێدەرانی پڕۆژەکە و پلانەکە:
کۆمپانیای TotalEnergiesی فەرەنسی و Eniی ئیتالی، کە لە پەرەپێدانی کێڵگەکەدا بەشدارن، بڕیاری کۆتایی وەبەرهێنانیان بۆ پەرەپێدانی کرۆنۆس داوە.

پلانەکە لە بنەڕەتدا ئەمەیە:
کرۆنۆس ــ> بۆریی نزیکەی ١٠٥ کم ــ> ژێرخانی میسر ــ> دامیتا ــ> شلکردنەوەی گاز (LNG) ــ> کەشتی ــ> بازاڕی ئەوروپا
زۆربەی گازەکە بۆ هەناردەکردن بۆ ئەوروپا دەبێت، لەگەڵ ئەوەش ڕێگە بە میسر دەدرێت بەشێک لە بەرهەمەکە بۆ پێداویستییە ناوخۆییەکانی خۆی بەکاربهێنێت.

ڕێڕەوی گواستنەوە:
یەکێک لە گرنگترین خاڵەکانی پڕۆژەکە ئەوەیە کە غازەکە ڕاستەوخۆ بە بۆرییەکی درێژ بۆ ئەوروپا نەنێردرێت. لە قوبرسەوە بە بۆری دەگاتە ژێرخانی میسر، پاشان لە دامەزراوەی دامیتا شل دەکرێتەوە و بە شێوەی LNG بە کەشتی بۆ ئەوروپا دەگوازرێتەوە.
ئەم شێوازە لە ڕووی ئابوورییەوە گرنگە، چونکە میسر پێشتر ژێرخانی پێویستی بۆ پرۆسێسکردن و شلکردنەوەی غازی هەیە.

 تێچوو و سوودی ئابووری:
تێچووی پڕۆژەکە نزیکەی ٢ ملیار دۆلار مەزەندە کراوە. ئەمە لە پڕۆژەیەکی سەربەخۆی پەرەپێدانی ژێرخانی هەناردەی غاز کەمترە، چونکە لە ژێرخانی ئامادەی میسر سوود وەردەگیرێت.

سوودەکانی قوبرس بریتین لە:
بەدەستهێنانی داهاتی هەناردە.
چوونە ناو بازاڕی وزەی ئەوروپا.
زیادکردنی گرنگی جیۆپۆلیتیکی قوبرس.
جێگیرکردنی وڵاتەکە وەک بەشێک لە ناوەندی غازی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست.

بۆ میسر، سوودەکان بریتین لە کرێی پرۆسێسکردن و شلکردنەوە، بەکارهێنانی ژێرخانی خۆی و بەدەستهێنانی بەشێک لە غازەکە بۆ بازاڕی ناوخۆ.

یەدەگی غاز:
یەدەگی کێڵگەی کرۆنۆس بە زیاتر لە ٣ تریلیۆن پێی سێجا مەزەندە کراوە. ئەمە یەکێکە لە شەش کێڵگەی غازی دۆزراوە لە ئاوەکانی قوبرس.
هەروەها یەدەگی کۆمەڵە کێڵگەکانی وەک گلاوکوس و پێگاسۆس بە نزیکەی ٦.٩ تریلیۆن پێی سێجا مەزەندە کراوە و پێشبینی دەکرێت لە ساڵانی داهاتوودا کۆمپانیا گەورەکان بەردەوام بن لە پەرەپێدانیان.

 وڵاتانی بەشدار و بەرژەوەندییەکان:
لە ئاستی ڕاستەوخۆدا، قوبرس و میسر دوو وڵاتی سەرەکین. لەگەڵیاندا کۆمپانیاکانی نێودەوڵەتی وەک TotalEnergies و Eni ڕۆڵی سەرەکی لە پەرەپێداندا دەبینن.
لە ئاستی ناوچەیی و نێودەوڵەتیدا، ئەوروپا، بە تایبەتی بازاڕەکانی ئەوروپا، گرنگترین بازاڕی ئامانجە. هەروەها وڵاتانی خاوەن غاز لە ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست، ناوچەی کەنداو و باکووری ئەفریقا بە شێوەی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ لە دۆخە نوێیەکە کاریگەر دەبن.

ئامانجی جیۆپۆلیتیکی؛ بۆ کێ و دژی کێ؟
لە ڕووی سیاسییەوە نابێت پڕۆژەکە تەنها وەک پڕۆژەیەکی بازرگانی سەیر بکرێت. ئەوروپا هەوڵ دەدات سەرچاوەکانی وزەی جیاواز بکات و وابەستەیی بە یەک دابینکەر کەم بکات.
لەو ڕوانگەیەوە، پڕۆژەکە دەتوانێت کاریگەرییەکی ناڕاستەوخۆ لەسەر پێگەی غازی ڕووسیا هەبێت. بەڵام نابێت بە مانای ئەوە بێت کە غازی قوبرس دەتوانێت بە تەواوی جێگرەوەی غازی ڕووسیا بێت، چونکە قەبارەی بەرهەمی کرۆنۆس بەراورد بە پێداویستییە گەورەکانی ئەوروپا سنووردارە.
هەمان کات، پڕۆژەکە دەتوانێت لە بازاڕی LNGدا لەگەڵ غازی جەزائیر، قەتەر، ئەمریکا و سەرچاوەکانی تری غاز کێبڕکێ بکات. لە بازاڕێکی جیهانی و پەیوەستدا، هەر زیادبوونێکی سەرچاوە دەتوانێت کاریگەری لەسەر هاوسەنگی نرخ و کێبڕکێی دابینکەرەکان هەبێت.

کاریگەری لەسەر پێگەی تورکیا:
تورکیا هەوڵ دەدات ببێتە ناوەندێکی گەورەی گواستنەوە و دابینکردنی غاز بۆ ئەوروپا، بە تایبەتی لە ڕێگەی کڕینی غاز لە وڵاتانی خاوەن یەدەگی جیاواز.
پڕۆژەی قوبرس ــ میسر دەتوانێت ئەم ستراتیژییە تا ڕادەیەک ئاڵۆز بکات، چونکە ڕێگایەکی جیاواز بۆ گەیشتنی غاز بە بازاڕی ئەوروپا پێشکەش دەکات. بەڵام ئەمە بە مانای کەمبوونەوەی گرنگی تورکیا نییە؛ چونکە تورکیا هێشتا شوێنێکی ستراتیژی لە نێوان ڕۆژهەڵات و ئەوروپا هەیە.
لە ڕاستیدا، زیادبوونی سەرچاوەکان دەتوانێت تورکیا ناچار بکات زیاتر لەسەر زیرەکی بازرگانی، نرخ، کۆگاکردن، گواستنەوە و گرێبەستی درێژخایەن کار بکات.

 کاریگەری لەسەر ئاسایشی وزەی ئەوروپا:
گرنگترین کاریگەری پڕۆژەکە بۆ ئەوروپا لە زیادکردنی هەمەچەشنکردنی سەرچاوەکانی غازدایە. ئەوروپا لەجیاتی ئەوەی پشت بە یەک یان چەند سەرچاوەی سنووردار ببەستێت، دەتوانێت لە کۆمەڵێک سەرچاوە وەک نەرویج، ئەمریکا، قەتەر، جەزائیر، ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست و سەرچاوەکانی تری LNG سوود وەربگرێت.
بەم شێوەیە، پڕۆژەکە زیاتر پڕۆژەی زیادکردنی ئاسایشی وزەیە تا پڕۆژەیەکی جێگرەوەی تەواوی غازی ڕووسیا.

کاریگەری لەسەر پڕۆژەی غازی هەرێمی کوردستان:
پڕۆژەی غازی قوبرس ــ میسر لە ئایندەدا دەتوانێت بە شێوەی ناڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر هەلی هەناردەی غازی هەرێمی کوردستان هەبێت. هەرچەندە غازی کوردستان بەهۆی نزیکی جوگرافیایی بە تورکیا و ئەوروپا هەلی تایبەتی خۆی هەیە، بەڵام زیادبوونی دابینکەرانی نوێ لە بازاڕی ئەوروپا کێبڕکێ زیاد دەکات.
ئەگەر کوردستان بتوانێت پڕۆژەکانی غاز بە شێوەیەکی یاسایی، جێگیر و بازرگانی پەرەپێبدات، نزیکی لە بازاڕی تورکیا و ئەوروپا دەتوانێت ببێتە خاڵێکی بەهێز بۆ کێبڕکێ.
بەڵام ئەگەر کێشە سیاسی و یاساییەکان، کێشەی گرێبەست، کێشەی ژێرخان و نەبوونی ستراتیژییەکی هاوبەش بەردەوام بن، پڕۆژەکانی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست دەتوانن بەشێک لە دەرفەتەکانی بازاڕ پڕ بکەن.

پێشنیار بۆ دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستان:
١-دانانی ستراتیژییەکی درێژخایەن بۆ غاز و جیاکردنەوەی فایلەکە لە ناکۆکییە سیاسییە کاتییەکان.
٢-چارەسەرکردنی کێشە یاسایی و گرێبەستییەکان لەگەڵ بەغدا و دڵنیابوون لە سەقامگیری یاسایی بۆ وەبەرهێنەران.
٣- پەرەپێدانی ژێرخانی گواستنەوە و پرۆسێسکردنی غاز.
٤- دانانی غاز وەک سەرچاوەیەکی ستراتیژی بۆ دابینکردنی ناوخۆ و هەناردە.
٥- گفتوگۆی درێژخایەن لەگەڵ تورکیا و بازاڕە ئەوروپییەکان بۆ دۆزینەوەی ڕێگای گونجاوی هەناردە.
٦-جێبەجێکردنی سیاسەتی شفاف و پیشەیی لە گرێبەست و دابەشکردنی داهاتی غاز.

ئاستەنگە سەرەکییەکان:
سەرکەوتنی پڕۆژەکە بە تەواوی دڵنیا نییە و چەند ئاستەنگێکی سەرەکی هەیە:
١-سەقامگیری سیاسی و ئەمنی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست.
٢-پابەندبوون بە خشتەی کاتی پڕۆژە.
٣-توانای ژێرخانی میسر بۆ وەرگرتن و پرۆسێسکردنی بڕی زیادەی غاز.
٤-کێبڕکێ لەگەڵ سەرچاوەکانی LNG لە قەتەر، ئەمریکا و وڵاتانی تری هەناردەکەر.
سنوورداری بڕی بەرهەمی کرۆنۆس بەراورد بە پێداویستی ئەوروپا.
٥-گۆڕانی نرخەکانی غاز و LNG لە بازاڕی جیهانی.
٦-هەڕەشە و ئاڵۆزییە جیۆپۆلیتیکییەکان لە ناوچەکە.

ئەنجام:
پڕۆژەی هەناردەکردنی غازی کرۆنۆسی قوبرس لە ڕێگەی میسرەوە بۆ ئەوروپا لە ساڵی ٢٠٢٨، لە ڕووی ئابوورییەوە پڕۆژەیەکی هەناردەی غازە، بەڵام لە ڕووی ستراتیژییەوە لە چوارچێوەی گۆڕانکارییەکی گەورەتری سیستەمی وزەی ئەوروپا و ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاستدا جێی دەگرێت.
قوبرس بە یارمەتی ئەم پڕۆژەیە دەتوانێت لە دۆزینەوەی یەدەگی غازەوە بگاتە قۆناغی بەرهەمهێنان و هەناردە. میسر لە بەکارهێنانی ژێرخانی خۆی وەک ناوەندی پرۆسێسکردن و هەناردەکردنی غاز سوود وەردەگرێت، و ئەوروپا سەرچاوەیەکی تری دابینکردنی غاز بەدەست دەهێنێت.
بەڵام نابێت پڕۆژەکە بە جێگرەوەی تەواوی غازی ڕووسیا یان چارەسەرێکی تەواوی پێداویستییەکانی ئەوروپا بزانرێت. گرنگییە سەرەکییەکەی لە زیادکردنی ژمارەی سەرچاوەکان و کەمکردنەوەی مەترسیی پشتبەستن بە دابینکەرێکی دیاریکراوە.
لە هەمان کاتدا، پڕۆژەکە پەیامێکی گرنگ بۆ هەرێمی کوردستان هەیە: بازاڕی غازی ئەوروپا بەردەوامە لە گۆڕان و کێبڕکێی دابینکەرەکان زیاد دەبێت. بۆیە هەرێم پێویستی بە ستراتیژییەکی یەکگرتوو، چارەسەری کێشە یاسایی و سیاسییەکان، پەرەپێدانی ژێرخان و دڵنیابوون لە سەقامگیری گرێبەستەکان هەیە.
لە کۆتاییدا، ڕۆژهەڵاتی دەریای ناوەڕاست بە ئاراستەی ئەوە دەڕوات کە ببێتە یەکێک لە ناوچە گرنگەکانی دابینکردنی غاز بۆ بازاڕی ئەوروپا. پڕۆژەی کرۆنۆس ــ میسر دەتوانێت یەکێک لە یەکەم هەنگاوە بازرگانییە گرنگەکان بێت لەم گۆڕانکارییەدا و لە سیستەمی نوێی وزەی جیهانیدا، هەمەچەشنکردن، نزیککردنەوەی سەرچاوەکان لە بازاڕ و کەمکردنەوەی مەترسییە ژئوپۆلیتیکییەکان ببنە بنەمای بڕیارەکانی داهاتووی وزە.