هاتنە سەرکاری عەلی الزیدی وەک سەرۆک وەزیری عێراق لەگەڵ دوو  گوتاری جیاواز هاوکات بوو. گوتاری فەرمیی واشنگتۆن و بەشێک لە میدیای دەرەوە دەڵێت حکومەتی نوێ دەتوانێت سەرەتای قۆناغێکی نوێ بێت بۆ خەبات دژ بە گەندەڵی، سنووردارکردنی هێزە چەکدارەکان و پەرەپێدانی دەسەڵاتی دامەزراوەکانی دەوڵەت. بەرامبەر ئەمە، ئەزموونی مەیدانی لە عێراق نیشان دەدات کە حکومەت هێشتا لە چوارچێوەی سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات بە بنەمای تائفە، سەنتەرێتی هێزە شیعییەکان و کاریگەریی تۆڕە سیاسی و ئابوورییە نزیکەکانی ئێران کار دەکات.

لەبەر ئەوە، پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە ئایا عەلی الزیدی دروشمی چاکسازی بەرز کردووەتەوە یان نا؛ بەڵکو پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە کە ئایا ئەو توانا و ئیرادەی سیاسیی هەیە بۆ ئەوەی لە ساختارێک(ستڕاکچەر) تێپەڕێت کە خۆی بەرهەمی ئەو ساختارەیە.

٢. پاشخانی ئابووری و سیاسیی عەلی الزیدی

پێش ئەوەی ببێتە سەرۆک وەزیر، عەلی الزیدی سیاسییەکی ناسراو نەبوو. ئەو زیاتر وەک کەسایەتییەکی ئابووری، بانکی و بازرگانی ناسرابوو. بە پێی زۆرێک لە ڕاپۆرتەکان، ئەو بازرگان و سەرمایەدارێکی عێراقی بوو کە دوای دروستبوونی بنبەستی سیاسی لەنێوان هێزە شیعییەکان، وەک کاندیدی ڕێککەوتن هەڵبژێردرا.

لاوازیی سەرەکیی ئەو لەوەدایە کە لە ناو هیچ بزوتنەوەی چاکسازی، ڕاپەڕینی مەدەنی یان هاوپەیمانییەکی نیشتمانیی سەرەوەی تایفەگەری نەهاتووە؛ بەڵکو لە دڵی چارچێوەی هەماهەنگیی شیعی هاتووەتە سەر دەسەڵات. ئەم بنەمایەش لە سەرەتاوە سنوور بۆ سەربەخۆیی سیاسیی ئەو دروست دەکات.

٣. چۆن بوو بە سەرۆک وەزیر؟

دوای ناکۆکیی ناوخۆیی لەسەر کاندیداێتی نوری المالکی و محەممەد شیاع السودانی، چارچێوەی هەماهەنگی، کە هێزە شیعییە نزیکەکانی ئێرانیش لەخۆ دەگرێت، عەلی الزیدی وەک کاندیدی ڕێککەوتن پێشنیار کرد.

ئەم بابەتە گرنگە، چونکە:

* عەلی الزیدی بەبێ ڕەزامەندی، یان لانیکەم بەبێ نەبوونی دژایەتیی هێزە سەرەکییە شیعییەکان، نەیدەتوانی بگاتە پۆستی سەرۆک وەزیر.
* بەڵام ئەمە بەو مانایە نییە کە ئەو لە یەکەم هەنگاوەوە کاندیدی دڵخوازی ئێران بوو.

لە ڕوانگەی شیکاریی سیاسی، ئەو زیاتر کاندیدێکی قبووڵکراو بوو بۆ چەند لایەن: ئێران، ئەمریکا، چارچێوەی هەماهەنگی و بەشێک لە نوخبە ئابوورییەکانی عێراق

٤. ڕۆڵی ئێران و سەفەری ئیسماعیل قاآنی

لە دوای ساڵی ٢٠٠٤، ئێران لە هەڵبژاردنی هەموو سەرۆک وەزیرانی عێراقدا ڕۆڵی کاریگەر بینیوە. ئەم ڕۆڵە هەمیشە بە فەرمانی ڕاستەوخۆ نەبووە، بەڵکو لە ڕێگەی ڕێکخستنی هاوڕاییی هێزە شیعییەکان، کاریگەری لەسەر پارتەکان، پەیوەندی لەگەڵ هێزە چەکدارەکان و بەڕێوەبردنی هاوسەنگیی ناوخۆیی دەربڕاوە.

لەبەر ڕووداوی سەفەری ئیسماعیل قاآنی بۆ بەغدا پێش پێکهاتنی حکومەتی الزیدی، زۆر دوورە لە ڕاستی کە بگوترێت ئێران هیچ ڕۆڵێکی نەبووە.

شیکاریی وردتر ئەوە نیشان دەدات کە:

* ئێران سەرەتا هەندێک نیگەرانی لە عەلی الزیدی هەبوو؛
* بەڵام کاتێک دیاری بوو هەڵبژاردەکانی تر سنووردارن، هەوڵی دا ئەو لە چوارچێوەی هێڵە سوورە  ستراتیژییەکانی خۆیدا بهێڵێتەوە؛
* بۆیە زۆر ئەگەری هەیە کە ئێران عەلی الزیدی «هەڵنەبژاردبێت»، بەڵام لەگەڵ ئەو هاوسازیی تاکتیکی کردبێت.

٥. هەڵوێستی ئەمریکا: تۆم باراک و دیڤید پترایۆس

هەڵوێستی ئەمریکا بەرامبەر حکومەتی عەلی الزیدی بە شێوەیەکی گشتی ئەرێنی بووە.
تۆم باراک پشتگیریی لە حکومەتی نوێ کرد و بەڕێوەبەری ئەمریکا باس لە «سەرکردایەتیی نوێ»ی عێراق کرد. هەروەها، ئامانجە هاوبەشەکان وەک خەبات دژ بە تیرۆریزم، دامەزراندنی عێراقێکی جێگیر و گەشەپێدانی هاوکاریی ئابووری جەختیان لەسەر کرا.

لە هەمان کاتدا، دیڤید پترایۆس گرنگی بە چاکسازیی دامەزراوە ئەمنییەکان، نوێکردنەوەی دامەزراوەی سەربازی و کۆتاییهێنان بە دۆخی ئێستای حەشدی شەعبی دا.
بەڵام ئەم دیدگایەی ئەمریکا کێشەیەکی بنەڕەتی هەیە. واشنگتۆن زۆرجار زیاتر لە ڕادە، پشت بە بەیاننامە فەرمییەکان، بەڵێنەکانی حکومەت و ڕێککەوتنە ئەمنییەکان دەبەستێت، لە کاتێکدا هێزی ڕاستەقینە لە عێراق زۆرجار لە دەستی تۆڕە نادامەزراوەکان، پارتە سیاسییەکان، تۆڕەکانی گەندەڵی، هێزە چەکدارەکان و دامەزراوە هاوشێوەکاندا ماوەتەوە.

٦. هەڵمەتی دژ بە گەندەڵی: چاکسازیی ڕاستەقینە یان پاکسازیی سیاسی؟

حکومەتی عەلی الزیدی هەڵمەتێکی فراوانی دەست پێکردووە کە تیایدا ژمارەیەک بەرپرسی حکومی، ئەندامی پەرلەمان و کاربەدەستانی پلەبەرز دەستگیر کراون.
بەڵام دەستگیرکردن بە تەنها بەڵگەی چاکسازیی ساختاری نییە.
لە عێراق، خەبات دژ بە گەندەڵی دەتوانێت سێ مانا هەبێت:

1. چاکسازیی ڕاستەقینە: ئەگەر هەموو لایەنەکان، لەوانەش نزیکەکانی حکومەت، بە یەکسانی لێکۆڵینەوەیان لەگەڵ بکرێت.
2. پاکسازیی سیاسی: ئەگەر تەنها ڕکابەرانی یەک ئاراستەی سیاسی ئامانج بگرێن.
3. چاکسازیی کۆنترۆڵکراو: ئەگەر هەندێک کەس قوربانی بدرێن، بەڵام تۆڕە سەرەکییەکانی دەسەڵات و گەندەڵی لە جێی خۆیان بمێنن.

بەهۆی سروشتی ساختاری دەسەڵات لە عێراق، سناریۆی سێیەم لە هەموویان ئەگەرداری زیاترە. واتە، ئەگەری ئەوە هەیە کە هەڵمەتی دژ بە گەندەڵی بەڕاستی هەبێت، بەڵام تەنها تا ئەو سنوورە بڕوات کە هاوسەنگیی هێزە شیعییەکان، گرووپە چەکدارەکان و بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی ئێران نەخاتە مەترسییەوە.

٧. ڕاستیی مەیدانی: تائفەگەری و سەنتەرێتی شیعی

شیکردنەوەی دۆخی مەیدانی نیشان دەدات کە حکومەتی عێراق هێشتا لە لۆژیکی دابەشکردنی دەسەڵات بە بنەمای تائفە تێنەپەڕیوە.
چارچێوەی هەماهەنگی هێشتا هێزی سەرەکیی حکومەت پێکدەهێنێت و زۆرێک لە پێکهاتەکانی ئەو پەیوەندیی نزیکیان بە ئێران هەیە.
بۆیە، تەنانەت ئەگەر عەلی الزیدی ویستی چاکسازیی ڕاستەقینەش هەبێت، ئامرازەکانی سنووردارن. ئەو بەبێ تێچوویەکی گەورە ناتوانێت دژ بە سێ پایەی سەرەکیی دەسەڵات بجوڵێت:

* پارتە شیعییە دەسەڵاتدارەکان؛
* گرووپە چەکدارەکان و حەشدی شەعبی؛
* تۆڕە ئابوورییەکانی نەوت، بانک، گومرک و سنوور کە بە هەمان هێزانەوە پەیوەستن.

٨. ئایا عەلی الزیدی دەتوانێت دڵسۆز و ڕاستگۆ بێت؟
لە ڕووی تاکەکەسییەوە، لەوانەیە عەلی الزیدی ئیرادەی هەبێت بەشێک لە گەندەڵی سنووردار بکات. بەڵام لە زانستی سیاسەتدا، نیەتی تاکەکەس بە تەنها یارمەتیدەر نییە. یەکلاکەرەوەی سەرەکی، توانا و هاوسەنگیی دامەزراوەییە.
ئەو تەنها ئەو کاتە بە چاکسازێکی ڕاستەقینە دادەنرێت ئەگەر:
* سامان و داراییی خۆی و نزیکەکانی بە شێوەیەکی ڕوون ئاشکرا بکات؛
* لێکۆڵینەوەکان بگەنە کەسانی نزیک لە نوری المالکی، محەممەد شیاع السودانی و چارچێوەی هەماهەنگی
* تۆڕە ئابوورییەکانی حەشدی شەعبی بخرێنە ژێر لێکۆڵینەوە؛
* گەندەڵیی نەوت، بانک، گومرک و سنوور بە شێوەیەکی جدی بە ئامانج بگرێت؛
* دەستگیرکردنەکان بگەنە بڕیاری دادوەریی کۆتایی؛
* چەکی دەرەوەی کۆنترۆڵی دەوڵەت بە ڕاستی سنووردار بکرێت.

بەبێ ئەم پێوانانە، دروشمی «چاکسازی» زیاتر لەوە دەچێت کە ئامرازێک بێت بۆ بەڕێوەبردنی قەیران و بەدەستهێنانی ڕەوایەتیی دەرەکی.

٩. پەیوەندیی حکومەتی الزیدی بە ئێران و ئەمریکا
حکومەتی عەلی الزیدی لە ناو دوو فشاری ستراتیژییدا دەژی:
* ئەمریکا دەیەوێت عێراق لە ڕووی ئەمنی و ئابوورییەوە لە مەداری ئێران دوور بکەوێتەوە؛
* ئێران دەیەوێت عێراق هەروا لە ناو محوەری شیعی و تۆڕە هاوپەیوەستەکانی بمێنێتەوە؛
* عەلی الزیدی هەوڵ دەدات لە نێوان ئەم دوو ئاراستەیەدا هاوسەنگی دروست بکات.
لەبەر ئەوە، دروست نییە حکومەتەکەی وەک «حکومەتی دژ بە ئێران» ناسێنرێت. شیکردنەوەی وردتر ئەوەیە:
حکومەتی عەلی الزیدی حکومەتی پچڕان لە ئێران نییە؛ بەڵکو حکومەتێکە بۆ بەڕێوەبردنی فشاری ئەمریکا لە ناو ساختاری دەسەڵاتی شیعیی نزیک بە ئێران.

ئەنجام
عەلی الزیدی بەرهەمی شۆڕشێکی چاکسازیی خوارەوە بۆ سەرەوە نییە؛ بەڵکو بەرهەمی ڕێککەوتنی ناو ساختاری دەسەڵاتی عێراقە. ئەو ساختارەش هێشتا بە تایبەتمەندییەکانی تائفەگەری، سەنتەرێتی هێزە شیعییەکان، گەندەڵیی دامەزراوەیی و کاریگەریی بەردەوامی ئێران ناسراوە.
هەڵمەتی دژ بە گەندەڵیی حکومەتی الزیدی دەتوانێت بەشێک لە گەندەڵیی کارگێڕی ئامانج بگرێت؛ بەڵام تا ئەو کاتەی نەگاتە تۆڕە سەرەکییەکانی دەسەڵات، ئابووریی گرووپە چەکدارەکان، نفووزی ئێران، گەندەڵیی نەوت و سیستەمی دابەشکردنی دەسەڵات، ناتوانرێت بە چاکسازیی ساختاری هەڵبسەنگێندرێت.

لە کۆتاییدا، ئەم ڕاپۆرتە بە ئەم هەڵسەنگاندنە دەگات:
* ئەگەری چاکسازیی سنووردار هەیە، بەڵام ئەگەری چاکسازیی بنەڕەتی کەمە.
* ئەگەری بەکارهێنانی دروشمی دژ بە گەندەڵی بۆ ئامانجی سیاسی بەرزە.
* نفووزی ئێران لە عێراق نەک کەم نەبووەتەوە، بەڵکو شێوازی بەڕێوەبردنی ئاڵۆزتر بووە.
* خوشبینیی واشنگتۆن زیاتر لەسەر بەڵێن و بەیاننامەکان دامەزراوە، لە کاتێکدا ڕاستیی مەیدانیی عێراق هێشتا ئەو خوشبینییە بە تەواوی پشتڕاست ناکات.

* لە ئەنستیتۆی توێژینەوە و گەشەپێدان ئامادە کراوە.