هەرێم نیوز
ئەم بەیتەی مەحوی بە نموونە.
«سەبا کوحلی غوباری ڕێی کەسێکی پێیە دێ مەحوی
بـــەبـێ حـیکمەت نییە دەفڕێ لە ئێوارێوە گەر چاوم»
لە قوڵایی کلتوری گەلاندا، هەمیشە نیشانەگەلێک هەن کە ئەگەرچی لە دیدی زانستیی مۆدێرن و پۆزیتیڤیزمدا، بە "خوڕافە" دەناسرێن، بەڵام لە ڕوانگەیەکی ترەوە، دەنگدانەوەی پەیوەندییەکی قووڵ و ڕەسەنی نێوان لەشی مرۆڤ و بوونن. ئەو باوەڕانەی وەک "خورانی بنی پێ" یان "فڕین و لێدانەکانی چاو" کە بە مانای ناوهێنانی مرۆڤ لەلایەن کەسانی ترەوە لێک دەدرێنەوە، زیاتر لەوەی دەرخەری ڕاستییەکی فیزیکی بن، بەیانکاری جیهانبینییەکی "یەکتاپەرستانەی بوون"ن؛ جیهانبینییەک کە تێیدا مرۆڤ نەک تەنیا تەماشاکەرێکی دەرەکی، بەڵکو بەشێکی دانەبڕاوە لە کۆی گشتیی سروشت.
خوڕافە وەک حیکمەتێکی بێگەرد
باوەڕە جەماوەری ونەتەوەیەكان سەبارەت بە کاردانەوەکانی لەش، لەو تێگەیشتنە شهوودییەوە سەرچاوە دەگرن کە جیهانی بوون خاوەنی ڕیشەی پەیوەندیی نەبینراوە. لەم ڕوانگەیەوە، هیچ دیاردەیەک لە کالبودی مرۆڤدا بێ حیکمەت نییە. کاتێک کەسێک خورانی بنی پێی بە ناوهێنانی خۆی لەلایەن کەسێکی ترەوە گرێ دەدات، لە ڕاستیدا دان بەو ڕاستییەدا دەنێت کە "هۆشی مرۆڤ سنووردار بە قەفەزی لەشەکەی نییە." ئەم تێڕوانینە ژیانی ڕۆژانە لە "ئاژاوە" ڕزگار دەکات و مانایەکی سیمبۆلیک بەخشینە بە ڕووداوەکان؛ وەک ئەوەی هەر ڕووداوێکی بچووکی فیزیکی، سیگنالێک بێت لە تۆڕی بەرفراوانی پەیوەندییە مرۆییەکان.
مرۆڤ؛ هاوئاهەنگ لەگەڵ سروشت، نەک دوژمنی
ناوەڕۆکی ئەم تێڕوانینە لە هاوژیانی و "هاوئاهەنگی" لەگەڵ سروشتدا خۆی دەبینێتەوە. لە شارستانییەتی مۆدێرندا، مرۆڤ زۆرجار لە بەرامبەر سروشتدا ڕاوەستاوە، بەڵام لەو دیدە ئیشراقی و نەریتییەی کە لە باوەڕە نەتەوەیەكاندا هەیە، مرۆڤ "دوژمنی" سروشت نییە؛ بەڵکو لە ژیانێکی پێکەوەییدا، لە تەنیشت دیاردەکانی تری گەردووندا، سەرقاڵی ئەزموونکردنی بوونە. ئەم باوەڕانە بیرمان دەخەنەوە کە ئێمە لە جیهانی "من و ئەوی تر"دا ناژین، بەڵکو لە جیهانی "ئێمە و بوون"دا نیشتەجێین. ئەمە هەمان ئەو خاڵەیە کە "زایینی جوانی" تێیدا مانا دەگرێت؛ چونکە جوانی بێ ئاوێتەبوونی ئەم پەیوەندییە قووڵانە، بێگیان و نەزۆكە.
ڕەنگدانەوە لە ئەدەبدا: لە باوەڕی عەوامەوە بۆ عیرفانی دەستەبژێر.
ئەدەبی کوردی، بەتایبەتی دەقە قووڵەکانی عیرفانی، گۆڕەپانێکی بەپیتە بۆ بەرزکردنەوەی ئەم باوەڕە جەماوەریی فۆلكیانە بۆ ئاستی مەعریفەی باڵا. بەیتی ناوداری "مەحوی" نموونەیەکی درەوشاوەی ئەم پەیوەندییەیە:
«سەبا کوحلی غوباری ڕێی کەسێکی پێیە دێ مەحوی
بـــەبـێ حـیکمەت نییە دەفڕێ لە ئێوارێوە گەر چاوم»
لە دیدی مەحویدا، فڕینی چاو تەنیا تێکچوونێکی
فیزیکی نییە، بەڵکو "دەروازەی هۆشیاری"یە کە شاعیر پێیەوە لە نێوان "خۆڵەمێشی ڕێگا" (ئۆبژەی دەرەکی) و "چاو" (زاتی ناوەکی)دا پەیوەندییەکی بوونناسانە دروست دەکات. شاعیر لێرەدا بە ڕاشکاوی ڕایدەگەیەنێت کە "ئەم ڕووداوە بێ حیکمەت نییە." ئەو بەم دەربڕینە، هەڕەمەکیبوون لە بووندا دەسڕێتەوە و جیهان وەک کۆمەڵێک "نیشانە" دەبینێت کە چاوەڕێی لێکدانەوەن لەلایەن مرۆڤێکی "هەستەوەر" و "عارف"ەوە.
دەرەنجام
ئەم باوەڕە فۆلكوریكانە، لە ڕاستیدا "شێعری ژیانی ڕۆژانە"ن. ئەوان دەیسەلمێنن کە مرۆڤی ڕەسەن، ئەو کەسەیە کە لەرزینە وردەکانی لەشی خۆی بە لەرزینە گەورەکانی گەردوونەوە دەبەستێتەوە. لەم ڕوانگایەدا، "ئیشراق" شتێکی دوور لە دەست نییە؛ بەڵکو هەمان تێگەیشتنی شهوودیی پەیوەندیی نێوان خۆ و جیهانە. زایین و جوانیی هونەری، تەنیا کاتێک لە نەزۆكبوون ڕزگاری دەبێت کە هونەرمەند، جیهان نەک وەک تەن گەلێکی بێگیان، بەڵکو وەک ئاوێنەیەک بۆ ڕەنگدانەوەی دۆخە ناوەکی و بوونناسییەکانی خۆی، بخوێنێتەوە.
ئەم بەیتە پڕشنگدارەی مەحوی، خاڵی بەیەکگەیشتنی «باوەڕە باوەکانە»، «هۆشیاریی سۆفیگەری» و «بوونزانی»یە کە پێشتر لەسەری دواین. مەحوی لێرەدا کاردانەوەیەکی فیزیکی (برژانگی چاو) بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی پردێک لەنێوان «تاك زەینی مرۆیی» و « بابەتگەرای گەردوونی»دا دروست بکات.
با بەم نیگایەی ئەم بەیتە شیکار بکەین:
١. چاو وەک «دەروازەی ئاگایی» (نەک تەنها ئەندامێکی بینین)
لای مەحوی، چاو چیتر تەنها ئامرازێک نییە بۆ بینینی شتە دەرەکییەکان، بەڵکو وەرگرێکی پەیامە غەیبییەکانە. مرۆڤی بەستراو بە سروشت، جیهان نەک وەک کۆمەڵێک شتی مردوو، بەڵکو وەک «نیشانە» دەبینێت. فڕینی چاو لە نیگای مەحویدا، تەنها گرێیەک نییە لە کۆئەندامی دەماردا، بەڵکو «ڕووداوێکی پڕواتا»یە. سروشت خەریکە لەگەڵ شاعیر دەدوێت و شاعیریش ئەم پەیامە وەردەگێڕێتە لەسەر زمانی هاتنی «کەسێک» کە لە ڕێگادایە.
٢. ڕەتکردنەوەی «بێحیکمەتی»؛ جیهانێکی پڕ لە بابەت و واتا
بەیتی دووەم بە دەستەواژەی «بێ حیکمەت نییە» دەست پێدەکات. لێرەدا ئەو خاڵەیە کە باسمان کرد: مرۆڤ دوژمنی سروشت نییە، بەڵکو هاوئاهەنگە لەگەڵی. مەحوی بەم دێڕە، «ڕێکەوت» لە بوون دەسڕێتەوە. لە دنیابینیی ئەودا، هیچ دیاردەیەک (تەنانەت لەرزینی برژانگێکیش) بێهۆکار نییە. ئەم نیگایە جیهان لە «ئاژاوە» ڕزگار دەکات و «ڕیزبەندییەکی عیرفانی» پێ دەبەخشێت.
٣. «سەبا» و «غوبار»؛ گرێدانی ورد و گەردوون
مەحوی بە لێهاتووییەوە پێوەرەکان بە یەکتروە دەدوورێتەوە؛ ئەو تۆز و خۆڵەی لە ڕێگادا بەرز بووەتەوە (نیشانەی هاتنی ڕێبوار) لەگەڵ فڕینی چاوی خۆیدا لە «ئێوارە»دا گرێ دەدات. ئەمە هەمان ئەو تێڕوانینەیە کە «مرۆڤ بەشێکە لە سروشت». شاعیر لە ژوورەکەی خۆیدا دانیشتووە، بەڵام «تۆزی ڕێگا» لە دەرەوە، لەگەڵ «چاوی» ئەو لە ژوورەوە، هاوکاری دەکەن. ئەم «هاوئاهەنگیی دەرەکی و ناوەکی»یە، سەرچاوەی لەدایکبوونی هەر هونەرێکە.
٤. جوانیناسیی «چاوەڕوانی»
بەبێ ئەم بابت و گرێدانەو چەمکانە، جوانی «نەزۆكە»ە. لێرەدا «چاوەڕوانی»یە کە واتایەک دەبەخشێتە فڕینی چاو. ئەگەر چاوەڕوانی نەبێت، فڕینی چاو تەنها خورانی چاوێکە و هیچیتری پێ ناگوترێت. بەڵام لە شیعری مەحویدا، ئەم پرژانە «زایەڵەی واتا لە ناخی چاوەڕوانیدا»یە. ئەوە ئەو «هۆشیاری»یەیە کە ئاماژەمان پێ کرد.
مەحوی لەم بەیتەدا، ئەفسانەی «فڕینی چاو» لە باوەڕی باوی خەڵکەوە بۆ «عیرفانی تایبەت» بەرز دەکاتەوە. پێمان دەڵێت مرۆڤ وەرگری شەپۆلەکانی گەردوونە. واتە مرۆڤ نە لەگەڵ سروشت دەجەنگێت و نە پشتگوێی دەخات؛ بەڵکو لە «پێکەوەژین» لەگەڵ هەبووندا، بەدوای نیشانەیەک لە «مەعشووق» یان «حەقیقەت»دا دەگەڕێت. ئەم بەیتە جەستەی ئەو ڕاستییەیە کە: هونەرمەندی ڕەسەن، ئەو کەسەیە کە لەرزینی وردی جەستەی خۆی، بە شەپۆلە گەورەکانی گەردوونەوە دەبەستێتەوە.
تێبینی
دیوانێكی باخەڵی مەحوی كە دیاریەكی شیرینی،برای ئازیزم كاك باوەشێخی ناسریە ولامە،ئەمشەو یاری نەخۆشخانم بوو،كەئەم بابەتە كورتەی لێكەوتەوە.وایە ئیتر دەستی شێخانە بە پیت و بەرەكەتن.