پێناسەی قۆناغی مێژوویی
لە فەلسەفەی سیاسیی گەلانی ژێردەستەدا، قۆناغی ڕزگاریی نیشتمانی ، باڵاترین و پیرۆزترین ئەرکی مێژووییە. ئەم قۆناغە تەنها بریتی نییە لە تێکۆشانی سەربازی، بەڵکو پێویستی بە ژێرخانێکی فیکریی تۆکمە هەیە کە نەتەوە، وەک چەقی ململانێکان ودەوڵەت وەک ئامانجی کۆتایی ببینێت. هەر ئاراستەیەک کە هەوڵی لادان لە دەوڵەت یان توانەوەی نەتەوە لە ناو کایە ئایدیۆلۆژییە بێ سنوورەکاندا بدات، لە جەوهەردا بەربەستە لەبەردەم گەیشتن بە ئازادی.
تەڵەی کۆمۆنالیزمی دیموکراتیک (بێدەوڵەتیی ڕێکخراو)
کۆمۆنالیزمی دیموکراتیک، کە لەژێر پەردەی ، پاش-دەوڵەت-نەتەوە و کۆنفیدراڵیزمی جڤاکی ، خۆی نمایش دەکات، هەڵگری مەترسییەکی گەورەیە بۆ سەر پڕۆژەی ڕزگاریی نیشتمانی. ئەم تێڕوانینە بە چەند هۆکارێک لەگەڵ بەرژەوەندیی باڵای نەتەوەییدا یەکناگرێتەوە:
دابڕان لە واقیعی نێودەوڵەتی: جیهانی مۆدێرن لەسەر بنەمای دەوڵەت و سەروەریی سیاسی بونیاد نراوە. بانگەشەکردن بۆ سیستەمی ، کۆمۆنە و گوند-شارە دابڕاوەکان، نەتەوە لە پانتاییەکی فەرامۆشکراو و بێبەرگریدا جێدەهێڵێت کە هیچ یاسایەکی نێودەوڵەتی ناتوانێت بیپارێزێت.
لاوازکردنی ناسنامەی نەتەوەیی: بەکارهێنانی چەمکی ، نەتەوەی دیموکراتیک لەبری ، نەتەوەی کوردستانی، هەوڵێکە بۆ توانەوەی ناسنامەی ڕەسەنی نەتەوەیەک لەناو تێکەڵەیەکی ئایدیۆلۆژیدا کە زیاتر لە بەرژەوەندیی پاراستنی سنوورەکانی داگیرکەردایە نەک تێپەڕاندنیان.
یۆتۆپیایەکی مەترسیدار: لە کاتێکدا داگیرکەرانمان لە ڕێگەی دەوڵەتێکی مەرکەزیی پڕچەکەوە م هەوڵی سڕینەوەمان دەدەن، پێشنیارکردنی بێدەوڵەتی، بۆ گەلی ئێمە، بێچەککردنی نەتەوەیە لەبەردەم هەڕەشە بوونییەکاندا.
ئیسلامی سیاسی (ئوممەتگەرایی وەک پاشکۆیەتی)
ئیسلامی سیاسی، بە هەموو ڕەنگەکانییەوە، گەورەترین هەڕەشەی سەر کەسایەتیی نەتەوەیی یە. ئەم ئاراستەیە نیشتمان وەک خاکێکی بێگیان دەبینێت کە دەبێت بکرێتە قوربانی بۆ ئایدیۆلۆژیایەکی ئوممەتگەرای سەروو-نەتەوەیی .
وابەستەیی بە مەرجەعیەتی دەرەکی: ئیسلامی سیاسی لە کوردستاندا وەک درێژکراوەی ناوەندە ئایینی و سیاسییەکانی وڵاتانی داگیرکەر کار دەکات. لای ئەوان برا ئایینییە داگیرکەرەکە نزیکترە وەک لە هاونەتەوەیەکی نادینداری خۆماڵی .
تێکدانی یەکپارچەیی کۆمەڵایەتی: ئەم ئایدیۆلۆژیایە کۆمەڵگە لەسەر بنەمای ئایین و مەزهەب پارچەپارچە دەکات، ئەمەش ڕێگرە لە دروستبوونی ئیرادەی گشتیی نەتەوەیی کە مەرجی سەرەکیی ڕزگارییە.
داگیرکاریی کلتووری: ئیسلامی سیاسی هەوڵ دەدات مێژوو و کلتووری نەتەوەکەمان بسڕێتەوە و لە چوارچێوەیەکی کلتووریی عەرەبی تورکی یان فارسیدا بمانتوێنێتەوە، بە ناوی یەکێتیی ئیسلامییەوە.
ڕێگەی سێیەم (ناسیۆنالیزمی مۆدێرن و دەوڵەتگەرایی)
بۆ تێپەڕاندنی ئەم دوو هەڕەشەیە، پێویستە گوتاری نەتەوەیی بگەڕێتەوە سەر ڕێڕەوە ڕاستەقینەکەی خۆی کە بریتییە لە:
عەقڵانییەتی سیاسی: ناسینی دەوڵەت وەک تاکە ئامرازی پاراستنی نەتەوە لە سەدەی بیست و یەکدا.
سیکۆلاریزمی بونیادی: جیاکردنەوەی ئایین لە دەوڵەت بۆ پاراستنی پیرۆزییەکانی ئایین و سەربەخۆیی بڕیاری سیاسیی نەتەوە.
دامەزراوەیی نەتەوەیی: بونیادنانی سوپا، ئابووری و سیستەمی پەروەردەیی لەسەر بنەمای ئینتیما بۆ خاک و نەتەوە، نەک بۆ حزب و ئایدیا.
قۆناغی ڕزگاریی نیشتمانی بەرگەی تاقیکردنەوەی ئایدیۆلۆژی شکستخواردووەکان ناگرێت. نە کۆمۆنالیزم دەبێتە چەتر بۆ پاراستنی خاکمان و نە ئیسلامی سیاسی دەمانگەیەنێتە سەروەری. تاکە ڕێگەی ڕزگاری، بڕوابوونە بە دەوڵەتی نەتەوەیی وەک قەوارەیەکی یاسایی و سیاسی کە تێیدا هەموو تاکەکان بەبێ جیاوازیی بیروباوەڕ، لەژێر سایەی ئاڵای نەتەوەدا دەبنە هاوڵاتییەکی ئازاد.نەتەوە ئامانجە و نیشتمان ناسنامەیە.