پێشەکی
خەباتی نەتەوەیی تەنها هەوڵێکی فیزیکی یان سەربازی نییە بۆ دەستەبەرکردنی خاک، بەڵکو پرۆسەیەکی قووڵی فیکری و فەلسەفییە کە لەسەر بنەمای ناسنامە، مێژوو و ویستی بەکۆمەڵ بونیاد نراوە. پرسیارە جەوهەرییەکە لێرەدا ئەوەیە: چی نەتەوەیەک دەجووڵێنێت بۆ خەبات؟ و چۆن فەیلەسوفەکان مانیفێستی ئەم بزووتنەوانەیان کردووە؟
یۆهان گۆتفرید هێردەر: گیانی نەتەوە و ڕەسەنایەتی کولتووری
یەکێک لە بناغەداڕێژەرانی ناسیۆنالیزمی فەلسەفی، هێردەر ، ئەو پێی وایە هەر نەتەوەیەک خاوەنی "گیانی نەتەوەیی ،تایبەت بە خۆیەتی. لای هێردەر، خەباتی نەتەوەیی بەر لەوەی سیاسی بێت، کولتوورییە. ئەو دەڵێت "زمان" و "کەلەپوور" ئەو قەڵغانانەن کە نەتەوە لە توانەوە دەپارێزن. بەپێی ئەم تیۆرییە، خەباتی نەتەوەیی کاتێک دەست پێدەکات کە گەلێک هەست بکات زمان و شوناسە کولتوورییەکەی لەژێر هەڕەشەدایە. خەبات لێرەدا دەبێتە ئەرکێکی ئەخلاقی بۆ پاراستنی ئەو "ڕەسەنایەتییە" کە خودای گەورە لە سروشتدا دابەشی کردووە.
ئێرنێست ڕێنان: نەتەوە وەک ویست و ڕیفراندۆمێکی ڕۆژانە
بە پێچەوانەی هێردەر کە جەختی لەسەر ڕەگەز و زمان دەکردەوە، "ئێرنێست ڕێنان" لە وتارە بەناوبانگەکەیدا "نەتەوە چییە؟"، دیدگایەکی سیاسیتر دەخاتە ڕوو. ڕێنان دەڵێت نەتەوە تەنها مێژوو نییە، بەڵکو "ویستێکی بەکۆمەڵە بۆ بەردەوامبوون". ئەو دەستەواژەی "ڕیفراندۆمی ڕۆژانە" بەکاردەهێنێت؛ واتە خەباتی نەتەوەیی بەردەوامە چونکە تاکی نەتەوەکە هەموو ڕۆژێک بڕیار دەدات کە دەیەوێت پێکەوە لەگەڵ هاوڕەگەزەکانی بژی. لێرەوە خەبات وەک "پەیمانێکی کۆمەڵایەتی" دەردەکەوێت کە تێیدا تاکەکان قوربانی بۆ بەرژەوەندی گشتی دەدەن.
بێنێدکت ئەندەرسن: کۆمەڵگە خەیاڵکردووەکان
ئەندەرسن تیۆرییەکی مۆدێرن دەخاتە ڕوو و دەڵێت نەتەوە کۆمەڵگەیەکی خەیاڵکردووە لای ئەو، خەباتی نەتەوەیی بەرهەمی "سەرمایەداریی چاپ" و میدیایە کە وا لە مرۆڤەکان دەکات هەست بکەن پەیوەندییەکی قووڵیان لەگەڵ کەسانێکدا هەیە کە هەرگیز نەیانبینیون. خەبات لێرەدا کاتێک گەرم دەبێت کە ئەم "وێنە خەیاڵییە" لە مێشکدا دەبێتە ڕاستی و مرۆڤ ئامادە دەبێت لەپێناو هاونیشتمانییەکیدا کە نایناسێت، گیانی خۆی بەخت بکات.
فرانتس فانون: خەبات وەک پرۆسەی پزیشکی و دەروونی
بۆ نەتەوە ژێردەستەکان و ئەوانەی لەژێر داگیرکاریدان، "فرانتس فانون" گرنگترین بیرمەندە. فانون لە کتێبی "نەفرەت لێکراوانی زەوی" باس لەوە دەکات کە خەباتی نەتەوەیی تەنها گۆڕینی ئاڵایەک نییە، بەڵکو "دروستکردنەوەی مرۆڤە". ئەو پێی وایە داگیرکەر دەروونی تاکی ژێردەستی تێکشکاندووە و وای لێکردووە هەست بە کەمی بکات. لای فانون، خەبات (تەنانەت خەباتی توندوتیژانە لە هەندێک وێستگەدا) ئامرازێکە بۆ ئەوەی تاکی نەتەوەی ژێردەست شکۆی خۆی بەدەست بهێنێتەوە و لەڕووی دەروونییەوە ئازاد بێت.
هیگڵ و ململانێی دانپێدانان (سەروەر و بەندە)
فەلسەفەی هیگڵ دەتوانرێت بۆ تێگەیشتن لە خەباتی نەتەوەیی بەکاربهێنرێت لە ڕێگەی دیالێکتیکی "سەروەر و بەندە". هەر نەتەوەیەک دەگەڕێت بۆ ئەوەی نەتەوەکانی تر "دانی پێدا بنێن" وەک قەوارەیەکی سەربەخۆ. خەباتی نەتەوەیی لێرەدا ململانێیە لەپێناو "دانپێدانان" تا ئەو کاتەی نەتەوەیەک وەک "بەندە" یان "پاشکۆ" سەیر بکرێت، ململانێ بەردەوام دەبێت تا دەگاتە قۆناغی "سەروەری" کە تێیدا ئیرادەی نەتەوەیی دەبێتە خاوەن دەوڵەت و یاسای خۆی.
بە کۆکردنەوەی ئەم دیدگایانە، دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە خەباتی نەتەوەیی تێکەڵەیەکە لە:
• هێردەر: پاراستنی ڕەگی کولتووری.
• ڕێنان: ویستی سیاسی بۆ پێکەوەژیان.
• ئەندەرسن: دروستکردنی شوناسێکی هاوبەش.
• فانون: ڕزگاری دەروونی و جەستەیی لە ژێردەستی.
• هیگڵ: هەوڵ بۆ بەدەستهێنانی سەروەری و دانپێدانانی نێودەوڵەتی.
خەباتی نەتەوەیی کاتێک سەرکەوتوو دەبێت کە بتوانێت لەنێوان ئەم ڕەهەندانەدا هاوسەنگی ڕابگرێت؛ واتە هەم زمان و کولتوور بپارێزێت، هەم ویستێکی سیاسی یەکگرتووی هەبێت، و هەم بتوانێت شوناسێکی مۆدێرن و مرۆڤدۆستانە پێشکەش بە جیهان بکات بۆ ئەوەی وەک نەتەوەیەکی خاوەن ماف دانی پێدا بنرێت.