دواین هەواڵ

ڕاپۆرت و چاوپێکەوتن‌

 15 کاتژمێر پێش ئێستا

لە عێراقەوە تا ئێران؛ سی ئای ئەی چەندین نهێنیی گرنگ ئاشکرا

هەرێم نیوز

لە پشت پەردەی سیاسەتی ئەمریکادا چی ڕوودەدات؟

ئاشکراکردنەکانی بەڕێوەبەری پێشووی CIA وەلیام بێرنز، بەڕێوەبەری پێشووی ئاژانسی هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا (CIA)، لە یادەوەرییەکانی خۆیدا وردەکارییەکانی پشت پەردەی بڕیارە سیاسییەکانی واشنتن، نهێنییەکانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕوسیا و ئێران، و هەڵە ستراتیژییەکانی ئەمریکا لە جەنگی عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاشکرا دەکات.

وەلیام بێرنز، دیپلۆماتکار و بەڕێوەبەری پێشووی ئاژانسی هەواڵگریی ناوەندیی ئەمریکا، یەکێکە لە کەسایەتییە گرنگەکانی سیاسەتی دەرەوەی واشنتن کە زیاتر لە سێ دەیە لە ناو دامەزراوەکانی بڕیاردانی ئەمریکادا کاری کردووە. ئەو لە ساڵی ٢٠٢١دا لەلایەن جۆ بایدنەوە بۆ پۆستی بەڕێوەبەری CIA هەڵبژێردرا و یەکەم دیپلۆماتکاری پیشەیی بوو کە لە مێژووی ئەم دامەزراوەیەدا بووە بەڕێوەبەری. بێرنز لە یادەوەرییەکانی بە ناوی «کەناڵی دواوە»دا، کە پشت بە ئەزموونی زیاتر لە ٣٠ ساڵی خۆی لە ناو دەزگا دیپلۆماسییەکانی ئەمریکا دەبەستێت، ڕوایەتێکی ورد لەسەر چۆنیەتیی بڕیاردان لە واشنتن، پەیوەندییە نهێنییەکان لەگەڵ دوژمنانی ئەمریکا و هەڵەکانی سیاسەتی دەرەوەی ئەو وڵاتە دەخاتەڕوو.

یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانی بیرکردنەوەی بێرنز ئەوەیە کە هێزی سەربازی نابێت ببێتە تاکە ئامرازی چارەسەرکردنی کێشە سیاسییەکان؛ بەڵکو دیپلۆماسی، گفتوگۆ و تێگەیشتن لە حساباتی لایەنە بەرامبەرەکانیش ڕۆڵێکی گرنگیان هەیە.

سەرەتای ژیانی دیپلۆماسی وەلیام بێرنز لە ساڵی ١٩٥٦ لە خێزانێکی ئەمریکیی ڕەچەڵەک ئیرلەندی لەدایک بوو. باوکی ئەفسەرێکی سوپای ئەمریکا بوو و دواتر پلەی جەنڕاڵی بەدەستهێنا. ئەو لە ساڵی ١٩٧٣دا چووە کۆلێژی لاسال لە فیلادێلفیا و دواتر لە زانکۆی ئۆکسفۆرد خوێندنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانی تەواو کرد و پلەی ماستەر و دکتۆرای بەدەستهێنا.

لە ساڵی ١٩٧٤دا بۆ یەکەم جار سەردانی میسر کرد و لەوێ لەگەڵ هاوڕێیەکی نزیکی خۆی، کە باوکی باڵیۆزی ئەمریکا لە قاهیرە بوو، گەشتی قاهیرە، لوکسۆر و ناوچەکانی تری میسری کرد. لەو سەردانەدا دیدارێکیشی لەگەڵ ئەنوەر سادات، سەرۆکی ئەوکاتی میسر، هەبوو؛ دیدارێک کە دواتر کاریگەریی لەسەر ئارەزووی بۆ کارکردن لە بواری دیپلۆماسیا دانا.

بێرنز لە ساڵی ١٩٨٢دا پەیوەندی بە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکاوە کرد و یەکەم ئەرکی دیپلۆماسیی خۆی لە باڵیۆزخانەی ئەمریکا لە عەمان دەست پێکرد.

لە کۆتایی جەنگی ساردەوە تا جەنگی کوێت بێرنز لە کۆتاییەکانی هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا لە نزیکەوە چاودێریی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ئەورووپا و ڕووخانی دیواری بەرلینی کرد.

ئەو بەشدار بوو لە ئامادەکردنی پێشنیارەکانی ئەمریکا بۆ یەکگرتنەوەی ئەڵمانیا و دانانی چوارچێوەیەکی هاوبەش بۆ گفتوگۆ لەگەڵ یەکێتیی سۆڤیەت. هەروەها لە ساڵی ١٩٩٠دا لەگەڵ جەیمس بێکەر، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا، لە هەوڵە دیپلۆماسییەکان بۆ کۆکردنەوەی پشتیوانیی دارایی و سیاسیی وڵاتان بۆ ڕزگارکردنی کوێت لە داگیرکاریی عێراق بەشدار بوو.

ئەو باس لەوە دەکات کە ئەمریکا توانی لە ڕێگەی هەوڵە دیپلۆماسییەکانەوە پشتیوانیی وڵاتانی جیهان بۆ بڕیارێکی ئەنجومەنی ئاسایش بەدەستبهێنێت کە ڕێگەی بە بەکارهێنانی هێزی سەربازی بۆ دەرکردنی هێزە عێراقییەکان لە کوێت دا.

ئاگادارکردنەوە لە مەترسییەکانی جەنگی عێراق یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی یادەوەرییەکانی بێرنز، پەیوەندی بە هۆشدارییەکانی ئەو لەبارەی هێرشکردنە سەر عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە هەیە. لە ساڵی ٢٠٠٢دا، بێرنز لەگەڵ دوو دیپلۆماتکاری تری ئەمریکا یادداشتێکیان ئامادە کرد بە ناوی «زریانێکی تەواو»، کە تێیدا ئاگادارییان لە ئەنجامەکانی ڕووخاندنی ڕژێمی سەدام حوسێن دا.

یادداشتەکە مەترسییەکانی وەک داڕمانی دامەزراوەکانی دەوڵەت، زیادبوونی توندوتیژی، پەرەسەندنی ناکۆکییە مەزهەبییەکان و دەستێوەردانی وڵاتانی ناوچەکەی لە کاروباری عێراق خستبووەڕوو.

بێرنز پێشبینیی ئەوەی کردبوو کە ئێران دەبێتە یەکێک لە گەورەترین قازانجکەرانی ڕووخانی ڕژێمی عێراق. ئەو دواتر دان بەوەدا دەنێت کە نەیانتوانی بە شێوەیەکی بەهێز و ڕاشکاوانە دژایەتیی جەنگەکە بکەن و ئەمەش بە گەورەترین شکستی پیشەیی خۆی دادەنێت.

بێرنز هەروەها ئاماژە بەوە دەکات کە دیک چەینی، جێگری سەرۆکی ئەمریکا، پێیوابوو سەرکەوتنی سەربازی دەتوانێت هەموو کێشەکان چارەسەر بکات؛ لە کاتێکدا دیپلۆماتکارانی وەزارەتی دەرەوە پێیان وابوو نەبوونی ڕەزامەندیی نێودەوڵەتی و ناوخۆیی عێراق دەبێتە سەرەتای قەیرانێکی گەورەتر.

بەپێی هەڵسەنگاندنی بێرنز، جەنگی عێراق هێزی ئێرانی لە ناوچەکەدا بەهێزتر کرد، چونکە یەکێک لە گەورەترین ڕکابەرە ناوچەییەکانی لابرد و دەرفەتی بۆ هێز و گرووپە نزیکەکانی تاران ڕەخساند. نهێنییەکانی پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕوسیا و پوتین بێرنز لە ساڵانی ٢٠٠٥ تا ٢٠٠٨دا باڵیۆزی ئەمریکا لە مۆسکۆ بوو و لەو ماوەیەدا چەندین جار لەگەڵ ڤلادیمێر پوتین، سەرۆکی ڕوسیا، کۆبووەوە. ئەو لە یادەوەرییەکانی خۆیدا پوتین وەک سەرکردەیەک وەسف دەکات کە وردەکارییەکان بە باشی دەزانێت و بە شێوەیەکی هۆشیارانە فشار و غافلگیری بەکاردەهێنێت بۆ بەدەستهێنانی قازانجی سیاسی و دیپلۆماسی. یەکێک لە گرنگترین هۆشدارییەکانی بێرنز پەیوەندی بە ئۆکرانیا و پەیوەندییەکانی بە حەلفی ناتۆوە هەبوو. ئەو لە نامەیەکی درێژدا لە ساڵی ٢٠٠٨ ئاگاداری کردەوە کە هەوڵی چوونەناوەوەی ئۆکرانیا بۆ ناتۆ دەتوانێت ببێتە هۆی توندبوونەوەی ملمڵانێیەکی گەورە لەگەڵ مۆسکۆ. بێرنز هەروەها دەنووسێت کە پوتین لە دیدارێکیاندا گوتوویەتی ئۆکرانیا وڵاتێکی ڕاستەقینە نییە و بەشێکی لە ڕۆژهەڵاتی ئەورووپا و بەشێکی تریش پەیوەندیی بە ڕوسیاوە هەیە. هەڵەکانی ئەمریکا لە بەرامبەر بەهاری عەرەبی بێرنز لە یادەوەرییەکانی خۆیدا بە وردی باس لە هەڵوێستی ئەمریکا بەرامبەر بە ڕاپەڕینەکانی بەهاری عەرەبی دەکات. لەبارەی میسرەوە، ئاماژە بەوە دەکات کە حکومەتی ئۆباما نەیدەتوانی بەسەر خۆپیشاندەران و دامەزراوە سەربازییەکانی میسر سەپاندنی بڕیار بکات و تەنیا توانیاریی ئەوەی هەبوو کاریگەری لەسەر هەڵوێستی لایەنەکان دابنێت. لە لیبیاشدا، ئەو باس لە دابەشبوونی ناوەوەی حکومەتی ئەمریکا دەکات؛ لە کاتێکدا هەندێک بەرپرسی ئەمریکا دژی دەستێوەردانی سەربازی بوون، هەندێکی تریان پشتیوانییان لە هێرش بۆ پاراستنی هاووڵاتییان دەکرد. بێرنز دان بەوەدا دەنێت کە ئەمریکا دوای ڕووخانی ڕژێمی مووعەمەر قەزافی پلانی ڕوونی بۆ بەڕێوەبردنی لیبیا نەبوو. لەبارەی سوریاشەوە، ڕەخنە لە سیاسەتی واشنتن دەگرێت، چونکە داوای ڕۆیشتنی بەشار ئەسەدی دەکرد، بەڵام ئامادە نەبوو تێچووی دەستێوەردانێکی سەربازی بۆ ڕووخاندنی ڕژێمەکە بگرێتە ئەستۆ. گفتوگۆ نهێنییەکان لەگەڵ ئێران لە عومان یەکێک لە گرنگترین ئاشکراکردنەکانی بێرنز پەیوەندی بە گفتوگۆ نهێنییەکانی ئەمریکا و ئێران لە عومانەوە هەیە؛ ئەو گفتوگۆیانەی دواتر ڕێگایان بۆ ڕێککەوتنی ناوکی ساڵی ٢٠١٥ خۆش کرد. لە ساڵی ٢٠١٣دا، بێرنز بە فەرمانی باراک ئۆباما، سەرۆکی ئەوکاتی ئەمریکا، سەرکردایەتیی شاندی ئەمریکای کرد لە گفتوگۆ نهێنییەکان لەگەڵ بەرپرسانی ئێران لە مسقەت.

ئامانجی واشنتن ئەوە بوو کە ڕێگری لە بەدەستهێنانی چەکی ناوکی لەلایەن ئێرانەوە بکات، بەبێ ئەوەی داوای گۆڕینی ڕژێمی سیاسیی تاران بکات. لە سەرەتادا گفتوگۆکان بەبێ هیچ پێشکەوتنێکی گەورە کۆتاییان هات، بەڵام گۆڕانکارییەکانی دوای هەڵبژاردنی حەسەن ڕۆحانی و هاتنەسەرکاریی تیمێکی نوێی دانوستانکار، ڕێگای بۆ قۆناغێکی نوێی گفتوگۆ خۆش کرد.

لە ئەنجامدا، لە مانگی نۆڤەمبەری ٢٠١٣دا لە ژنێڤ ڕێککەوتنی کاتیی ناوکی واژۆ کرا کە بە «پلانی کردار هاوبەش» ناسرا. بێرنز لەو پڕۆسەیەدا ڕۆڵێکی سەرەکیی هەبوو، هەرچەندە پێش واژۆکردنی ڕێککەوتنی کۆتایی لە ساڵی ٢٠١٥ لە وەزارەتی دەرەوە کشایەوە. گەڕانەوە بۆ سەرکردایەتیی CIA دوای خانەنشینبوون لە وەزارەتی دەرەوە، بێرنز سەرۆکایەتیی ناوەندی کارنیگی بۆ ئاشتی نێودەوڵەتیی وەرگرت، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢١دا بە هەڵبژاردنی جۆ بایدن گەڕایەوە بۆ کار لە حکومەتی ئەمریکا و بوو بە بەڕێوەبەری CIA.

لەو پۆستەدا، لە چەندین ئەرکی گرنگی هەواڵگری و دیپلۆماسییدا بەشدار بوو؛ لەوانە سەردانی کابوڵ و دیدار لەگەڵ بەرپرسانی تاڵیبان لە ساڵی ٢٠٢١، گەشت بۆ مۆسکۆ بۆ ئاگادارکردنەوەی ڕوسیا لە ئەنجامەکانی هێرشکردنە سەر ئۆکرانیا، و بەشداریکردن لە هەوڵەکانی ناوبژیوانی بۆ گەیشتن بە ئاگربەست لە غەززە.

بێرنز لە سەرەتای ساڵی ٢٠٢٥دا لە پۆستی بەڕێوەبەری CIA کۆتایی بە ئەرکەکەی هێنا. ئەمریکا و سنووری هێزی بێرنز لە کۆتایی یادەوەرییەکانی خۆیدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە هێزی ئەمریکا نابێت تەنیا بە پێوەری سەربازی و ئابووری هەڵبسەنگێنرێت؛ بەڵکو توانای تێگەیشتن لە کۆمەڵگەکان، ناسینی بەرژەوەندییەکانی وڵاتانی تر و بەکارهێنانی دیپلۆماسیش بەشێکن لە نفووزی ئەو وڵاتە.

ئەو بە نموونەی جەنگی عێراق و پەیوەندییەکانی ئەمریکا و ڕوسیا ئاماژە بەوە دەکات کە هەڵە لە هەڵسەنگاندنی هێز و بەرژەوەندییەکان و پشتگوێخستنی ئاگادارکردنەوەکانی دیپلۆماتکاران دەتوانێت ببێتە هۆی شکستی گەورەی سیاسەتی دەرەوە. پەیامی سەرەکیی بێرنز ئەوەیە کە هەموو کێشەیەک بە هێز چارەسەر ناکرێت و هەندێک جار دیپلۆماسی و گفتوگۆ دەتوانن ئەنجامێک بەدەستبهێنن کە هێزی سەربازی ناتوانێت.

سەرچاوە: ئەلجەزیرە – وتارێکی ئەحمەد مەولانا، ١٤ی نۆڤەمبەری ٢٠٢٦.



Copyright © 2020 All Rights Reserved Designed And Developed By AVESTA GROUP