دانا کریم
ڕەنگدانەوەی ڕەخنەگرانە لەسەر نووسین و دەرهێنانی دراماتیک لە شانۆی ناوخۆیی هاوچەرخدا
لە دوای بینینی چەند کارێکی شانۆیی لەم چەند هەفتەیەی پێشوو لە شاری سلێمانی خۆشەویست و وێڕای دەست خۆشیم بۆ چەتری کلتوری سلێمانی کە پاڵپشتی چەندین کاری شانۆییان کرد و بۆ سەرجەم کارەکان و ستافە ئازیزەکانیان و زۆر بە تایبەتی دەست خۆشیم بۆ دەرهێنەر و ئەکتەرانی شانۆیی تارماییەکان Ghosts
وە زۆر تایبەت تر دەست خۆشیم بۆ هەردوو هونەرمەند نەرمین کاوانی و ڕەهێن ڕێبوار ...
شانۆ یەکێکە لە کۆنترین شێوازەکانی دەربڕینی هونەری کە مرۆڤایەتی ناسوێتی . فەزایەکە کە مرۆڤەکان ڕووبەڕووی خۆیان و کۆمەڵگاکانیان و ترسەکانیان و دژایەتییەکانیان و خەونەکانیان دەبنەوە. بەڵام پێش ئەوەی شانۆ ببێتە ئەزموونێکی زیندوو لەسەر شانۆ، لە توخمێکی بنەڕەتییەوە دەست پێدەکات: دەقی دراماتیک. بەرهەمی شانۆیی تەنیا کۆمەڵێک دیالۆگ و جووڵە و بیرۆکەی بینراو نییە. جیهانێکی هونەرییە کە بە وردی بنیات نراوە کە زمان، کارەکتەر، ململانێ و ئەزموونی مرۆڤ کۆدەبنەوە بۆ دروستکردنی مانا.
کاتێک سەیری مێژووی شانۆی جیهانی دەکەین، تووشی نووسەری ناوازە دەبین کە بەرهەمەکانیان سنووری جوگرافی و کولتووری و مێژوویی تێپەڕاندووە. لە نێو ئەوانەدا هێنریک ئیبسن شوێنێکی دیاریکراوی تایبەت بەخۆیەوە دەبینێت. شانۆنامەکەی "تارماییەکان" تەنیا چیرۆکێکی دراماتیک نییە سەبارەت بە خێزانێک و ڕابردووی شاراوەی؛ گەڕانێکی قووڵە لە دووڕوویی کۆمەڵایەتی، تاوانباری بۆماوەیی، بەرپرسیارێتی ئەخلاقی، ئازادی و دەرئەنجامە ئازاربەخشەکانی بێدەنگی.
ئەوەی "تارماییەکان" ناوازە دەکات، تەنیا بابەتەکەی نییە، بەڵکو ئەو لێهاتووییە وەستایانەیە کە ئیپسن ئەزموونی مرۆڤی پێ دەگۆڕێت بۆ ئەدەبیاتی دراماتیک. کارەکتەرەکانی خاوەنی ئاڵۆزی دەروونین، دیالۆگەکەی قورسایی فیکری و سۆزداری هەڵدەگرێت و پێکهاتە دراماتیکیەکەی وردە وردە و بە وردبینییەکی نائاسایی ڕاستییەکان ئاشکرا دەکات. هەر کارەکتەرێک جیهانێکی ناوەوەی هەیە، هەر ململانێیەک مێژوویەکی هەیە و هەر ئاشکراکردنێک بەشدارە لە بنیاتنانی شانۆنامەکەدا. ئیپسن لە دوورەوە مرۆڤایەتی ڕوون ناکاتەوە؛ مرۆڤەکان دەخاتە ناو دژایەتییەکانیانەوە و ڕێگە بە بینەر دەدات لە ڕێگەی ئەوانەوە ڕاستییەکان بدۆزێتەوە.
ئەمەش دەمانباتە سەر پرسیارێکی گرنگ سەبارەت بە شانۆی ناوخۆیی هاوچەرخ: دەقە دراماتیکییەکان و بەرهەمە شانۆییەکانمان لە کوێدا لە پێوەندی لەگەڵ ئەم نەریتە نایابەی ئەدەبی و هونەریدا وەستاون؟
نادادپەروەرانە دەبێت بڵێین شانۆی ناوخۆیی بەهرە و وزەی داهێنەرانە نییە. هونەرمەند هەیە بە دڵسۆزی و خۆبەخشییەوە کار دەکات، بەڵام بە تەنها دڵسۆزی و حەماسەت گەرەنتی کوالیتی هونەری ناکات. لە هەندێک بەرهەمی شانۆیی ناوخۆییدا، کەلێنێکی بەرچاو لە نێوان بەهرەی هونەری و ئەو زانیارییە ڕاستەقینەیەی کە پێویستە بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمێکی شانۆیی پێگەیشتوو، بەدی دەکەین.
قەیرانی شانۆنامەنووسی ناوخۆیی
کوالیتی شانۆنامەنووسین یەکێکە لە کێشە هەرە دیارەکان. شانۆنامەنووسین هونەرێکی ئەدەبییە کە داوای زۆر زیاتر دەکات لە تەنها هەبوونی بیرۆکەیەکی سەرنجڕاکێش، دەربڕینی بۆچوونی کەسی، یان داڕشتنی دیالۆگ لە نێوان کارەکتەرەکاندا. شانۆنامەنووس پێویستە ئاشنا بێت بە پێکهاتەی دراماتیک، گەشەسەندنی دەروونی، ململانێ، دیالۆگ، ڕیتم و پەیوەندی نێوان زمان و کردار.
بەداخەوە پێدەچێت هەندێک شانۆنامەی ناوخۆیی لە دەوری "پەیامەکان" بنیات بنرێن نەک "خەڵک". کارەکتەرەکان هەندێک جار دەبنە ئامرازێکی تەنیا بۆ دەربڕینی بۆچوونەکانی نووسەر و گفتوگۆش دەبێتە ئامرازێک بۆ دەربڕینی لێدوانی ڕاستەوخۆ لەبری ئامرازێک بۆ دەرخستنی ئاڵۆزییەکانی پەیوەندییە مرۆییەکان. لە حاڵەتەکانی تردا دیالۆگی کورتکراوە، دەربڕینی ئەبستراکت و زمانی ڕەمزی بە هەڵە بە قووڵی ئەدەبی دەزانرێت.
بەڵام ئاڵۆزی فیکری تەنیا بە تێنەگەیشتنی دیالۆگ بەدەست نایەت و قووڵایی فەلسەفییش بە دانانی وشەی ئاڵۆز لە دەمی کارەکتەرەکاندا بەدەست ناهێنرێت. ئەدەبیاتی دراماتیکی ڕەسەن لە تێگەیشتنێکی قووڵ لە سروشتی مرۆڤ و توانای وەرگێڕانی ئەم تێگەیشتنە بۆ کارەکتەری واقیعی و ململانێی مانادار سەرچاوە دەگرێت.
دەقێکی دراماتیک دەبێت بتوانێت وەک بەرهەمێکی ئەدەبی خۆبەخۆ، سەربەخۆ لە مەبەستی دەستبەجێی نووسەر بوەستێت.
بەرپرسیارێتی دەرهێنەر
پێویستە کارەکانی دەرهێنەریش هەمان لێکۆڵینەوەی ڕەخنەگرانە بخرێنە ژێر کاریگەرییەوە. دەرهێنەر تەنها کەسێک نییە کە جوڵەی ئەکتەرەکان ڕێکبخات، ڕووناکی هەڵبژێرێت، کۆریۆگرافی دروست بکات، یان سێتی سەرنجڕاکێشی بینراو دیزاین بکات. دەرهێنان بەرپرسیارێتییەکی فیکری و هونەرییە کە داوای تێگەیشتنێکی قووڵ لە ئەدەبیاتی دراماتیک و مێژووی شانۆ و هونەری نمایش و پێکهاتەی بینراو و ڕەهەندە دەروونییەکانی ڕەفتاری مرۆڤ دەکات.
بەڵام ئێمە لە هەندێک بەرهەمی ناوخۆییدا مەیلێک دەبینین کە تاقیکردنەوەی بینراو لە پێشینەی لێکدانەوەی دەقەکەدا بێت. ڕەنگە هێماکان، جوڵەی جەستەیی، کاریگەرییەکانی ڕووناکی و ڕێکخستنی شانۆی ناتەقلیدی زاڵ بن بەسەر نمایشەکەدا بەبێ ئەوەی پەیوەندییەکی مانادار بە ناوەڕۆکی دراماتیکەوە دروست بکەن.
هیچ شتێکی خراپ نییە لە ئەزموونکردن؛ شانۆ دەبێ بە کراوەیی بمێنێتەوە بۆ زمانی هونەری نوێ و ئەگەری داهێنەرانە. بەڵام ئەزموونکردن کە بنەمای فیکری و دراماتۆرگیی نییە دەتوانێت ببێتە مەشقێکی جوانیناسیی تەنیا بەتاڵ. بەرهەمێکی سەرسوڕهێنەری بینراو مەرج نییە گەرەنتی لێکدانەوەیەکی شانۆیی سەرکەوتوو بێت.
ئەرکی دەرهێنەر شاردنەوەی لاوازییەکانی دەق نییە لە پشت کاریگەرییە بینراوەکانەوە، نە سەپاندنی دیدێکی کەسی بەبێ تێگەیشتن لە جیهانی دراماتیکیی بەرهەمەکە. بەڵکو ئەرکی ئەو لە دۆزینەوەی ئەو پۆتانسێڵە قووڵەی کە لە دەقەکەدا هەیە و لێکدانەوە و گەیاندنی بە بینەرە.
کاتێک هاوسەنگی لە نێوان نووسین و دەرهێناندا نەبێت
پەیوەندی نێوان نووسەر و دەرهێنەر یەکێکە لە گرنگترین پەیوەندییەکانی شانۆ. لەوانەیە دوو کەسی جیاواز بن، یان یەک کەس هەردوو ڕۆڵەکە بگرێتە ئەستۆ؛ لە هەر حاڵەتێکدا، هیچ کام لەم دوو ڕێبازە گەرەنتی باشی هونەری ناکەن. ئەوەی بەڕاستی گرنگە ئەو زانست و دیسیپلین و پێگەیشتنە داهێنەرەیە کە هەر لایەنێک دەیھێنێتە ڕۆڵی خۆی.
کاتێک دەقێکی دراماتیکیی لاواز بەرەوڕووی دیدێکی دەرهێنەرایەتی لاواز دەبێتەوە، ئەنجامەکەی بەرهەمێکە کە لە ڕووکەشدا خۆپەرستە بەڵام لە جەوهەریدا سنووردارە. ڕەنگە بینەر شایەتحاڵی جووڵە و وێنە و مۆسیقا و دەربڕینی سۆزداری بێت، بەڵام بەبێ ئەوەی ئەزموونی ڕووداوێکی دراماتیکیی ماناداریان کردبێت، شانۆکە بەجێدەهێڵن.
شانۆ ناتوانێت بەردەوام بێت لە پشتبەستن بە سەرنجڕاکێشیی بینراو بە تەنیا، هەروەها ناتوانێت بە چەمکە ئەبستراکتەکان یان بە جۆش و خرۆشی کەسیی دروستکەرەکانی ڕازی بێت؛ هەمیشە پێویستی بە بناغەیەکی ئەدەبی تۆکمە و تێگەیشتنێکی زیرەکانە لە شانۆگەرایی هەیە.
ئەوەی ئیبسن فێرمان دەکات
گەڕانەوە بۆ شانۆنامەی "تارماییەکان"، ڕاستییەکی بنەڕەتی سەبارەت بە پەیوەندی نێوان شانۆنامەنووسین و دەرهێنان دەدۆزینەوە. ئیبسن بەرهەمێکی دروست کردووە کە لە تاکە دەرهێنەرێک، قۆناغێکی دیاریکراو، یان نەوەیەکی دیاریکراو تێدەپەڕێت. ئەم بەرهەمە بەهۆی هێزی ئەدەبی و دراماتیکییەوە، ڕێگە بە دەرهێنەرە جیاوازەکان دەدات مانای نوێ لە تاڵەکانی دەربهێنن. کارەکتەرەکانی بە کراوەیی دەمێننەوە بۆ چەندین لێکدانەوە، لە کاتێکدا پرسیارە مرۆییە جەوهەرییەکانیان بەردەوام دەنگدانەوەیان لەگەڵ بینەرانی هاوچەرخدا هەیە.
ئەمە جیاوازییە لە نێوان نمایشێکی شانۆیی کە بۆ ساتێکی تێپەڕین دروستکراوە و دەقێکی دراماتیک کە دەبێتە بەشێک لە یادەوەری کولتووری مرۆڤایەتی.
نابێت دەستکەوتی ئیپسن وەک مۆدێلێکی ستاندارد سەیر بکرێت کە شانۆی ناوخۆیی دەبێ لە شێواز یان زماندا وەریبگرێت. بەڵکو دەبێت هاندەرێک بێت بۆ ئێمە بۆ پەرەپێدانی ئەدەبیاتی دراماتیکیی خۆمان بە هەمان جددی و قووڵی و بەرپرسیارێتی هونەری. شوناسی لۆکاڵی پاساو نییە بۆ نووسینی لاواز، هەروەها نابێت ڕەسەنایەتی کولتووری لەگەڵ نەبوونی دیسیپلینی هونەریدا تێکەڵ بکرێت.
کۆمەڵگای ئێمە شایەنی دەقی شانۆییە کە ڕەنگدانەوەی ئەزموون و دژایەتی و مێژوو و ئاواتەکانی بێت؛ بەڵام ئەم ئەزموونانە دەبێ بگۆڕدرێن بۆ ئەدەبیاتی دراماتیکیی ڕەسەن، نەک تەنیا وەک پەیامی کۆمەڵایەتی یان بۆچوونی کەسی پێشکەش بکرێن.
ڕەنگدانەوەی کۆتایی
ڕەنگە گرنگترین پرسیار لە خۆمان بکەین ئەوە نەبێت: ساڵانە چەند شانۆنامە بەرهەم دەهێنین؟ یان قۆناغەکانمان چەندە سەرسوڕهێنەرن؟ یان چەپڵە لێدانەکان چەندە بە جۆش و خرۆشە؟ بەڵکو گرنگترین پرسیار ئەوەیە: دوای داخستنی پەردە چی دەمێنێتەوە؟
ئایا دەقی دراماتیکی شایەنی خوێندنەوە بەجێدەهێڵین؟ ئایا بەرهەمەکانمان لە ڕووی فیکری و سۆزدارییەوە تەحەدای بینەر دەکەن؟ وە ئایا نووسەر و دەرهێنەرەکانمان دەتوانن لەگەڵ نەریتە دەوڵەمەندەکانی شانۆی جیهانیدا بەشداری دیالۆگێکی هونەری بەرهەمدار بکەن، لە هەمان کاتدا کار لەسەر پەرەپێدانی زمانێکی شانۆیی ناوخۆیی ڕەسەن دەکەن؟
دەبێت ورەمان هەبێت کە ڕەخنە لە پراکتیزە هونەرییەکانمان بگرین؛ ڕەخنە دوژمنایەتی نییە بەرامبەر شانۆ، بەڵکو دەربڕینی ڕێزگرتنە لە تواناکانی.
ئێمە پێویستمان بە نووسەران هەیە کە لە بەرپرسیارێتی ئەدەبی دراماتیک تێبگەن، دەرهێنەرێک کە ئاگاداری بەرپرسیارێتی فیکری و هونەری دەرهێنان بن، هەروەها دامەزراوە شانۆییەکان کە هاندەری خوێندنەوە و لێکۆڵینەوە و پەروەردە و گفتوگۆی هونەری جددی بن.
شانۆ شایەنی زیاترە لە نیەتی باش؛ شایەنی زانین و پیشەسازی و خەیاڵ و ڕێزگرتنی قووڵە بۆ مرۆڤایەتی.
شانۆنامەیەکی گەورە تەنیا ماددە بۆ نمایشکردن دابین ناکات؛ جیهانێکی تەواو دروست دەکات. دەرهێنەرێکی گەورە بە سادەیی ئەو جیهانە ناخاتە ڕوو؛ ڕەهەندە شاراوەکانی ئاشکرا دەکەن. ئەزموونێکی شانۆیی گەورە کاتێک بەدی دێت کە هێزی وشەی نووسراو لەگەڵ زیرەکی شانۆدا یەکدەگرێتەوە، بارودۆخی مرۆڤ ڕووناک دەکاتەوە.
ڕەنگە ئەمە ئەو جۆرە شانۆیە بێت کە دەبێ ئاواتمان بۆ دروستکردنی بێت: شانۆیەک کە لەگەڵ داخستنی پەردەدا ون نابێت، بەڵکو لە یادەوەری و ویژدان و خەیاڵی مرۆڤایەتیدا بە زیندووی بمێنێتەوە.