هەرێم نیوز

لەگەڵ توندبوونەوەی ناکۆکییەکانی نێوان واشنتن و تاران، دۆسیەی ئەتۆمیی ئێران جارێکی دیکە بووەتە ناوەندی سەرنجی ڕاگەیاندنەکان و چاودێرانی نێودەوڵەتی؛ بەڵام ئەمجارە گفتوگۆکان لەبارەی ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی، وەک یەکێک لە تاریکترین ئەگەرەکانی ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان دوو لایەن، زیاتر بەرچاو دەکەون.

بەپێی هەندێک لێدوان و شیکردنەوەی ڕاگەیاندنیی، ئەگەری هێرشکردنە سەر دامەزراوە ئەتۆمییە ژێرزەوییەکانی ئێران، بە تایبەتی ناوچەی «چیای تەور» لە نزیک نطنز، جارێکی دیکە بووەتە بابەتی گفتوگۆی سیاسی و سەربازی.

هەندێک لەو هەڵسەنگاندنانە پرسیاری لەبارەی سنووری بەکارهێنانی چەکە ئاساییەکان و ئەگەری پەنابردن بۆ چەکی ئەتۆمیی تاکتیکی هێناوەتە ئاراوە.

چیای تەور؛ گرنگیی ستراتیژیی دامەزراوە ژێرزەوییەکان لە ماوەی ڕابردوودا، لێدوانەکانی هەندێک کەسایەتیی سیاسی و ڕاگەیاندنیی، لەوانە شارەزای بواری ئەتۆمی، یەسری ئەبو شادی، و ڕاگەیەندکاری ئەمریکی، تاکەر کارلسۆن، سەرنجیان خستووەتە سەر فشارەکانی ئیسرائیل بەسەر ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بۆ توندکردنەوەی هەڵوێستی واشنتن بەرامبەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێران.

یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی ئەم ناکۆکییە، دامەزراوە ژێرزەوییەکانی ئێرانە کە بەهۆی قووڵایی و پاراستنی تایبەتییانەوە، ئامانجگرتنیان بە چەکی ئاسایی بە تەحەدییەکی سەربازیی ئاڵۆز دادەنرێت. لە هەندێک شیکردنەوەدا، ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمیی تاکتیکی بۆ لێدانی ئەم جۆرە ئامانجانە باس کراوە؛ بەڵام ئەم باسە تا ئێستا بە مانای هەبوونی بڕیارێکی فەرمی یان پلانی پشتڕاستکراوەی ئەمریکا نییە.

لە بەرامبەردا، بەرپرسان و کەسایەتییە سیاسییە ئێرانییەکان هۆشدارییان داوە کە هەر هەنگاوێکی سەربازیی فراوان دەتوانێت وەڵامێکی توندی لێ بکەوێتەوە. هەروەها هەندێک ڕۆژنامەی ئێرانی، لەوانە «کەیهان»، باس لە ئەگەری ئامانجگرتنی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکە و دەرەوەی ناوچەکەیان کردووە.

دوو ئەگەری ئەتۆمی و مەترسییەکانیان لە هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمیدا، جیاوازییەکی گرنگ لە نێوان چەکی ئەتۆمیی تاکتیکی و ستراتیژیدا هەیە.

چەکی ئەتۆمیی تاکتیکی: ئەم جۆرە چەکە بۆ ئامانجە سەربازییە سنووردارەکان لە مەیدانی شەڕدا پەرەی پێدراوە؛ بەڵام بەکارهێنانی لە ناوچەیەکی دانیشتوو یان نزیک دامەزراوە مەدەنییەکاندا دەتوانێت ببێتە هۆی قوربانییە مرۆییە زۆرەکان، وێرانبوونی ژێرخان و بڵاوبوونەوەی ماددەی تیشکدەر.

هەروەها، کاریگەرییە ژینگەییەکانی تیشکدانی ئەتۆمی دەتوانن بۆ ماوەیەکی درێژ بمێننەوە و تەندروستیی نەوەکانی داهاتوو بخەنە مەترسییەوە. چەکی ئەتۆمیی ستراتیژی: ئەم جۆرە چەکە بەهۆی توانای وێرانکاریی زۆرەوە، دەتوانێت کاریگەرییەکی کارەساتبار لەسەر شارە گەورەکان، ژێرخانی سەرەکی و سیستەمی ئابووری و خزمەتگوزارییەکان دروست بکات.

بەکارهێنانی ئەم جۆرە چەکە دەتوانێت ببێتە هۆی قوربانییە مرۆییە بەرفراوانەکان و قەیرانێکی مرۆیی و سیاسیی بێوێنە. عێراق و کەنداوی فارس لە بازنەی مەترسییەکاندا یەکێک لە ترسناکترین لایەنەکانی هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئەتۆمی لە ئێران، ئەوەیە کە کاریگەرییەکانی لە سنووری جوگرافیی دوو لایەنی شەڕەکەدا نامێننەوە. عێراق، وڵاتانی کەنداوی فارس و تورکیا، بە پێی شوێنی ڕووداو، ئاراستەی با و دۆخی کەشوهەوا، دەتوانن ڕووبەڕووی مەترسییە ژینگەیی و تەندروستییەکان ببنەوە؛ بە تایبەتی لە ڕووی پیسبوونی هەوا، ئاو و خاکەوە. هەروەها، هەر هێرشێک کە دامەزراوە ئەتۆمییەکان یان ژێرخانی پەیوەندیدار بە وزەی ئەتۆمی بخاتە مەترسییەوە، دەتوانێت نیگەرانییەکی فراوانی نێودەوڵەتی دروست بکات.

ناوەندەکانی وەک وێستگەی ئەتۆمیی بوشهر لەو ڕووەوە گرنگییەکی تایبەتییان هەیە. لە هەمان کاتدا، ئەگەری فراوانبوونی وەڵامدانەوەی سەربازی دەتوانێت بنکە و دامەزراوە هەستیارەکانی دیکەی ناوچەکەش بخاتە ناو بازنەی مەترسییەکانەوە.

تەنگەی هورمز؛ کاریگەریی قەیران لەسەر ئابووریی جیهان لە ڕووی ئابوورییەوە، هەر شەڕێکی فراوان لە نێوان ئەمریکا و ئێراندا دەتوانێت هەڕەشەیەکی گەورە بۆ بازاڕەکانی وزە و بازرگانیی نێودەوڵەتی دروست بکات. تەنگەی هورمز، وەک یەکێک لە گرنگترین ڕێڕەوەکانی گواستنەوەی نەوت و گازی جیهان، لە ناوەندی ئەم نیگەرانییانەدایە. هەر پەککەوتنێک لە هاتوچۆی کەشتییەکان لەم تەنگەیەدا دەتوانێت کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ لەسەر دابینکردنی وزە، نرخەکانی نەوت و گاز و بازاڕە داراییەکانی جیهان هەبێت.

ئەنجام؛ ئەگەری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی هێشتا دوورە، بەڵام مەترسییەکە نابێت پشتگوێ بخرێت سەرەڕای ئەوەی باسکردنی چەکی ئەتۆمی لەلایەن هەندێک کەسایەتیی سیاسی و ڕاگەیاندنییەوە نیگەرانییەکی نوێی دروست کردووە، تا ئێستا هیچ بەڵگەیەکی فەرمی و پشتڕاستکراوە نییە کە نیشان بدات واشنتن بڕیاری بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دژی ئێرانی داوە. بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمی دەتوانێت سنووری شەڕەکە لە ناکۆکییەکی ناوچەییەوە بگۆڕێت بۆ قەیرانێکی نێودەوڵەتی، بە لێکەوتە مرۆیی، ژینگەیی و ئابوورییەکی درێژخایەن.

لەبەر ئەوە، گرنگترین پرسیار ئەوە نییە تەنها کام لایەن توانای سەربازیی زیاتر هەیە، بەڵکو ئەوەیە ئایا واشنتن و تاران دەتوانن پێش گەیشتن بە خاڵی بێگەڕانەوە، ڕێگایەک بۆ کۆنترۆڵکردنی ئاڵۆزییەکان بدۆزنەوە.