هەرێم نیوز

شەڕی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێنتاگۆنی ناچار کردووە تەقەمەنی و کەرەستەی سەربازی لە ناوچەکەدا بڵاو بکاتەوە، ئەمەش بووەتە هۆی دروستبوونی دڵەڕاوکێ لە واشنتۆن. پەکین و مۆسکۆ لە نزیکەوە چاودێری ئەو مشتومڕە توندە دەکەن کە لە ناوخۆی واشنتۆندا هەیە سەبارەت بە دابەزینی ئاستی کۆگاکانی چەکی ئەمریکا بەهۆی شەڕی ئێرانەوە، و هۆشداری دەدرێت لەوەی کەمبوونەوەی موشەکە بەرهەڵستکارەکان ڕەنگە کەلێنێکی لاوازی لەبەردەم نەیارانی ئەمریکادا بکاتەوە و بۆ چەندین ساڵ کاریگەری لەسەر هاوکێشە سەربازییەکانیان دابنێت.

بەپێی ڕاپۆرتێکی ڕۆژنامەی "نیویۆرک تایمز"، ئەم شەڕە پێنتاگۆنی ناچار کردووە تەقەمەنی، کەشتیی جەنگی، فڕۆکە و یەکەکانی بەرگریی ئاسمانی لە ئەوروپا و ئاسیاوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگوازێتەوە، ئەم هەنگاوەش بووەتە هۆی پاشەکشەی هێزی ئاگریی ئەمریکا لەو ناوچانەی کە بە هێڵی پێشەوەی ڕێگریگرتن لە ڕووسیا و چین دادەنرێن. ئۆپەراسیۆنەکان دژی ئێران هەزاران موشەکی هێرشبەر و بەرهەڵستکاریان بەکارھێناوە، کە تێچووی هەندێکیان ملیۆنان دۆلارە، و قەرەبووکردنەوەی ئەم موشەکانەش بەهۆی ئاڵۆزیی پرۆسەی بەرهەمهێنان و پشتبەستن بە دابینکەرانی وڵاتانی جیاواز، ڕەنگە چەندین ساڵی بوێت.

ڕۆژنامەکە مەزەندەی دەکات کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا زیاتر لە 1500 موشەکی بەرهەڵستکاری جۆری "پاتریۆت"ی بەکارهێناوە، لە کاتێکدا کۆگای ئێستای کەمترە لە 1700 موشەک. سەرەڕای هەوڵەکانی ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ بۆ خێراکردنی بەرهەمهێنان، بەڵام پڕکردنەوەی کۆگاکانی پاتریۆت ڕەنگە زیاتر لە دوو ساڵی بوێت، ئەمەش وایکردووە واشنتۆن ناردنی چەک بۆ چەندین هاوپەیمانی لە ئەوروپا و ئاسیا دوا بخات.

هاوکات، سوپای ئەمریکا بەشێکی زۆری کۆگای موشەکە دوورهاوێژەکانی بەکارھێناوە، لەوانەش "ئاتاکمس" (ATACMS) و موشەکەکانی پێکانی ورد، کە چەکی یەکلاکەرەوەن لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ئەگەرەکیدا لەگەڵ ڕووسیا یان چین. ئاژانسی "ڕۆیتەرز"یش بڵاویکردەوە، ئەمریکا نزیکەی تەواوی کۆگای هەندێک لە موشەکە وردە دوورهاوێژەکانی بەکارهێناوە، لەگەڵ ڕێژەیەکی زۆری موشەکەکانی "پاتریۆت" و "ساد" (THAAD) و نزیکەی نیوەی کۆگای موشەکەکانی "تۆماهۆک".

بەپێی "نیویۆرک تایمز"، پێش دەستپێکردنی شەڕەکە، ژەنراڵ دان کین، سەرۆکی ئەرکانی هاوبەشی سوپای ئەمریکا، هۆشداری دابووە ترەمپ لە مەترسییەکانی کەمبوونەوەی کۆگاکانی چەک، بەڵام سەرۆک بڕیاری دابوو بەردوام بێت لە هێرشەکە بەو هیوایەی ڕووبەڕووبوونەوەکە خێرا کۆتایی بێت. دەرهاویشتەکانی ئەم کورتهێنانە لە ئۆکرانیاش ڕەنگیداوەتەوە؛ ڤۆلۆدیمیر زیلینسکی، سەرۆکی ئۆکرانیا ڕایگەیاند کە ژمارەی ئەو موشەکانەی بەرگری ئاسمانی کە لە هاوپەیمانەکانیانەوە پێیان گەیشتووە، بەراورد بە ساڵی 2025 بۆ یەک لەسەر سێ دابەزیوە، ئەم لێدوانەش دوای ئەوە هات کە بەرگریی ئۆکرانیا نەیتوانی ڕێگری لە 28 موشەکی بالیستی ڕووسی بکات، کە بەهۆیەوە لانی کەم 17 کەس گیانیان لەدەستدا. سەبارەت بە ئاسیاش، واشنتۆن موشەکەکانی تۆماهۆک، تەقەمەنی دوورهاوێژ، سەدان موشەکی بەرهەڵستکار، لەگەڵ کەشتیگەلێکی فڕۆکەهەڵگر و تێکشکێنەری پێشکەوتووی گواستووەتەوە بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

ئەمەش نیگەرانیی توندی دروستکردووە سەبارەت بە توانای ئەمریکا بۆ پاراستنی هێز و هاوپەیمانەکانی لە ئەگەری سەرهەڵدانی ململانێ لەگەڵ چین لەسەر پرسی تایوان، یان لەگەڵ کۆریای باکوور لە نیمچە دوورگەی کۆریادا. بەرپرسانی ئەمریکی دەترسن کە پاشەکشەی چەترە بەرگرییەکە وا لە ژاپۆن و کۆریای باشوور بکات گومان لە توانای واشنتۆن بکەن بۆ پاراستنیان لە ڕێگەی چەکە باوەکانەوە، و ڕەنگە هانیان بدات بیر لە پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمیی تایبەت بە خۆیان بکەنەوە وەک ئامرازێکی ڕێگریگرتن.

لەلایەکی ترەوە، ئیدارەی ترەمپ بوونی هەر جۆرە قەیرانێک لە تەقەمەنیدا ڕەت دەکاتەوە و جەخت دەکاتەوە کە ئەمریکا خاوەنی هێزێکی ئاگریی پێویستە بۆ جێبەجێکردنی هەر ئۆپەراسیۆنێک کە سەرۆک فەرمانی پێبکات. کۆشکی سپی ڕایگەیاندووە کە کۆمپانیاکانی پیشەسازی بەرگری بە ڕێژەیەکی بێپێشینە بەرهەمهێنان زیاد دەکەن، هاوکات پێنتاگۆن ڕاپۆرتەکانی سەبارەت بە کەمیی چەک بە ناڕاست وەسف کرد. بەڵام چاودێران پێیان وایە ڕووسیا و چین لە ڕێگەی داتاکانی بودجە، ڕاگەیاندنی کۆمپانیاکانی چەک و زانیارییە هەواڵگرییەکانەوە، چاودێری قەبارەی تەقەمەنی ئەمریکا و ئەو کاتە دەکەن کە بۆ قەرەبووکردنەوەی پێویستە.

تۆم کاراکۆ، توێژەر لە سەنتەری توێژینەوەی ستراتیژی و نێودەوڵەتییەکان (CSIS)، هۆشداری دا و وتی کە ئەم کەمبوونەوەیە بەواتای لەناوبردنی نەوەیەکی تەواو لە ئامرازەکانی ڕێگریگرتنی باو دێت، و ئاماژەی بەوەش کرد کە مۆسکۆ و پەکین دەتوانن لەو کاتەی خۆیان دەیانەوێت بجوڵێن، لە کاتێکدا واشنتۆن پێویستی بە چەندین ساڵە بۆ دووبارە بونیادنانەوەی کۆگاکانی.

ڕاپۆرتەکە لە کۆتاییدا دەڵێت کە درێژەخایەنبوونی شەڕ لەگەڵ ئێران لە بەرژەوەندی ڕووسیا و چیندایە، چونکە کەلێنی لاوازیی ئەمریکا فرەوانتر دەکات و تواناکانی واشنتۆن لە نێوان سێ بەرەی سەرەکیدا دابەش دەکات کە ئەوانیش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەوروپا و ئاسیان.