وتاری یەكەم: (سلێمانی لەسەر لێواری گۆڕانکاری)

سێ سیناریۆی چاوەڕوانکراو بۆ داهاتووی هەرێم

پێشەکی: زلـلەیەک لە خەونی سەقامگیری

ئەو ڕووداوە توندوتیژ و نایاساییانەی لە ماوەی ڕابردوودا شاری سلێمانیان هەژاند، تەنها کۆمەڵێک پێشێلکاریی کاتی نەبوون، بەڵکو زلـلەیەکی بەهێز بوون کە لە خەونی سەقامگیری و ئاوەدانیی هەرێمی کوردستانیان دا. ئەم کارانە، کە بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو ئاسایشی شارەکەیان کردە ئامانج، وێنەی سلێمانی وەک پایتەختی ڕۆشنبیری و ئازادی، لەکەدار کرد و پرسیارێکی چارەنووسسازیشیان وروژاند: ئاخۆ داهاتووی ئەم هەرێمە بەرەو کوێ هەنگاو دەنێت؟

ئەوەی ڕوویدا، گەڕانەوە بوو بۆ یادەوەرییەکی تاڵی سەردەمی حوکمی تاکڕەوانە؛ گرتنی خەڵک لەسەر بیروڕای جیاواز، بەکارهێنانی دامەزراوەی دادوەری بۆ مەرامی سیاسی و بڵاوکردنەوەی ترس لەنێو هاوڵاتیاندا و كوشتن بەبەهانەی یاخیبوون. ئەم هەنگاوانە نیشانەی قەیرانێکی قووڵی تێگەیشتنی مێژوویی و سیاسییە لەلایەن هێزە دەسەڵاتدارەکانی ئەو شارەوە، کە لەبری پاراستنی دەستکەوتەکان، خۆیان بوونەتە هەڕەشە بۆ سەریان. لەم سۆنگەیەوە، دەتوانین سێ سیناریۆی سەرەکی بۆ داهاتووی هەرێم وێنا بکەین:

سیناریۆی یەکەم:
ڕێڕەوی دابەشبوون و پوکانەوە (سیناریۆی ڕەشبینانە)
ئەمە مەترسیدارترین سیناریۆیە و درێژکراوەی دۆخی ئێستایە ئەگەر هیچ گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی ڕوونەدات.
• قووڵبوونەوەی دوو-ئیدارەیی: ڕووداوەکانی سلێمانی دەبنە بیانوویەکی بەهێز بۆ پارتی دیموکراتی کوردستان تا سنووری هەژموونی خۆی لە هەولێر و دهۆک قایمتر بکات و مامەڵە لەگەڵ سلێمانی وەک زۆنێکی یاخی و نائارام بکات. ئەمەش دەبێتە هۆی ئیفلیجبوونی تەواوەتیی حکومەتی هەرێم و پەرلەمان. دامەزراوەکان لەبری ئەوەی نیشتمانی بن، دەبنە دامەزراوەی حیزبی و ناوچەیی.
• داکشانی ئابووری و کۆچی دەستەبژێر: ناجێگیریی سیاسی و ئەمنی دەبێتە هۆی ساردبوونەوەی وەبەرهێنانی بیانی و ناوخۆیی. سلێمانی، کە زمانی حاڵی ناڕەزایەتییەکان بووە، تووشی گەمارۆیەکی ئابووریی نافەرمی دەبێت. ئەم دۆخە وا دەکات ڕۆشنبیران، چالاکوانان، ڕۆژنامەنووسان و گەنجانی بێهیوا بە لێشاو وڵات جێبهێڵن و هەرێم لە وزە و توانای مرۆیی بەتاڵ ببێتەوە.
• دەستێوەردانی دەرەکی: حکومەتی ناوەندی لە بەغداد و وڵاتانی دراوسێ (ئێران و تورکیا) ئەم دابەشبوون و لاوازییەی هەرێم وەک دەرفەتێکی زێڕین دەقۆزنەوە. بەغداد فشارەکانی بۆ سەر بودجە و مووچە و دۆسیەی نەوت زیاد دەکات و هەوڵی سەپاندنی هەژموونی خۆی بەسەر فڕۆکەخانە و دەروازە سنوورییەکاندا دەدات. هەرێم وردە وردە سەروەرییەکەی لەدەست دەدات و دەبێتەوە بە پارێزگایەکی پەراوێزخراوی عێراق.
• لەدەستدانی وێنەی نێودەوڵەتی: وێنەی "عێراقەکەی تر" کە ساڵانێک هەرێمی کوردستان شانازیی پێوە دەکرد، بەتەواوی دەشێوێت. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە هەرێم بێهیوا دەبێت و چیتر وەک ئەکتەرێکی جێگیر و دیموکرات سەیری ناکات.

سیناریۆی دووەم: ڕێڕەوی خۆڕاستکردنەوە و چاکسازی (سیناریۆی گەشبینانە)
ئەم سیناریۆیە لەسەر بنەمای ئەوە دامەزراوە کە ئەم شۆکەی ڕوویدا، دەبێتە هۆکارێک بۆ بەخۆداچوونەوەیەکی جددی.
• فشاری ناوخۆیی و سەرهەڵدانی دەنگی عەقڵ: ناڕەزایەتیی بەرفراوانی چینە جیاوازەکانی کۆمەڵگە (کۆمەڵگەی مەدەنی، ئەکادیمییەکان، بازاڕ و تەنانەت دەنگە ناڕازییەکانی ناو خودی یەکێتی) فشارێکی گەورە دروست دەکات بۆ ڕاگرتنی ئەم ڕەوتە مەترسیدارە. ئەگەر هەیە باڵێکیدیكەی ناو یەکێتیبێتە پیشەوە، کە دان بە هەڵەکاندا دەنێت و هەوڵی کردنەوەی دەرگای دیالۆگ دەدات.
• ئاشتەوایی نیشتمانیی نوێ: ئەم فشارە ناوخۆییە وا دەکات سەرکردایەتیی سیاسیی کورد (بەتایبەت یەکێتی و پارتی) بگاتە ئەو بڕوایەی کە چارەنووسیان پێکەوە بەستراوەتەوە. دانوستانێکی جددی دەست پێدەکات بۆ کاراکردنەوەی دامەزراوەکانی حکومەت، سەربەخۆکردنی دەسەڵاتی دادوەری و دانانی سنوورێک بۆ دەستێوەردانی حیزب لە کاروباری ئاسایشدا.
• گەڕانەوەی متمانە: بە ئازادکردنی گیراوانی سیاسی، داوای لێبوردنکردن لە قوربانیان، و لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی توندوتیژییەکان و قەرەبووكردنەوەی زیانلێكەوتووان، هەنگاوێکی کرداری دەنرێت بۆ گەڕاندنەوەی متمانەی هاوڵاتیان. ئەمە وادەکات ژینگەیەکی لەبارتر بۆ ئازادیی ڕادەربڕین و کاری سیاسی بڕەخسێت.
• بەهێزبوونەوەی پێگەی هەرێم: یەکڕیزیی ناوخۆیی، پێگەی هەرێم لە بەرامبەر بەغداد و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا بەهێز دەکاتەوە. هەرێم دەتوانێت بە یەک دەنگ و یەک ستراتیژییەتەوە مامەڵە لەگەڵ دۆسیە چارەنووسسازەکاندا بکات.

سیناریۆی سێیەم: ڕێڕەوی چەقبەستنی درێژخایەن (سیناریۆی واقیعی)
ئەم سیناریۆیە لە نێوان هەردوو سیناریۆی پێشوودایە و لەوانەیە لە هەموویان زیاتر لە واقیعەوە نزیک بێت.
• کپکردنەوەی کاتی و مانەوەی ترس: دوای فشاری ناوخۆیی و دەرەکی، دەسەڵاتداران لە سلێمانی پاشەکشەیەکی تاکتیکی دەکەن. توندوتیژییەکان کەمدەبنەوە و هەندێک لە گیراوان ئازاد دەکرێن، بەڵام ژینگەی ترس و خۆسانسۆرکردن وەک خۆی دەمێنێتەوە. "هێڵە سوورەکان" بۆ ئازادیی ڕادەربڕین زۆر تەسکتر دەبنەوە.
• بەردەوامیی ململانێی ژێر بە ژێر: ململانێی نێوان یەکێتی و پارتی بەردەوام دەبێت، بەڵام هیچ لایەک ئامادە نییە بەرپرسیارێتیی هەڵوەشاندنەوەی تەواوەتیی قەوارەی هەرێم لە ئەستۆ بگرێت. بۆیە دۆخێکی "نە شەڕ و نە ئاشتی" لەنێوانیاندا دروست دەبێت کە دەبێتە هۆی پەکخستنی بەردەوامی حکومەت و خزمەتگوزارییەکان.
• ئابووریی لاواز و بێهیوایی گشتی: ئابووریی هەرێم لەم دۆخەدا گەشە ناکات و لە حاڵەتی مانەوەدا دەبێت. مووچە و بودجە وەک کارتی فشاری سیاسی بەکاردەهێنرێن. بێکاری و بێهیوایی لەنێو گەنجاندا درێژە دەکێشێت و کۆچکردن دەبێتە ئاواتی زۆرینە.
• داخورانی پلە بە پلەی سەروەری: هەرێم ڕۆژ دوای ڕۆژ لاوازتر دەبێت و بەغداد دەسەڵاتەکانی زیاتر دەبێت. ئەم پرۆسەیە خاو دەبێت، بەڵام بەردەوام. هەرێم لەبری ئەوەی ببێتە فیدراڵییەکی بەهێز، دەبێتە ئیدارەیەکی خۆجێیی لاواز کە تەنها لە ڕواڵەتدا هەندێک دەسەڵاتی هەیە.

دەرەنجام:
داهاتوو هێشتا نەنووسراوەتەوە، بەڵام ڕووداوەکانی ئەم دواییەی سلێمانی زەنگێکی ئاگادارکەرەوەی گەورە بوون. هەرێمی کوردستان لەسەر سێڕێیانێکی مێژوویی وەستاوە: یان هەڵدێری دابەشبوون و پووکانەوە، یان بوژانەوە لە ڕێگەی چاکسازییەکی بوێرانەوە، یانژی مانەوە لە دۆخی چەقبەستن و داخورانی هێواشدا.
بەرپرسیارێتیی هەڵبژاردنی یەکێک لەم ڕێگایانە لە ئەستۆی سەرکردایەتیی سیاسیی کورد و کۆمەڵگەی کوردستاندایە. بێدەنگی و خۆکەڕکردن لە ئاست ئەم پێشێلکارییانە، ڕێگە بۆ سیناریۆی یەکەم خۆش دەکات. لە کاتێکدا فشارێکی مەدەنی و سیاسیی ڕاستەقینە، دەکرێت دەرگا بۆ سیناریۆی دووەم بکاتەوە. ئەگەرنا، چارەنووسی هەرێم لە سیناریۆی سێیەمدا قەتیس دەمێنێت؛ واتە مردنێکی هێواشی ئەو خەونەی کە خوێنێکی زۆری لەپێناودا ڕژاوە.

درێژەی هەیە.