لە زانستی سیاسی و فەلسەفەی دەسەڵاتدا، جیاکردنەوەی جەوهەری لە نێوان چەمکەکانی "وڵات/دەوڵەت" (State/Country) و "نیشتمان" (Homeland) بنەمای تێگەیشتنە لە شێوازی بەستنەوەی مرۆڤ بە خاک و دەسەڵاتەوە. ئەم جیاکارییە تەنیا زمانەوانی نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی دوو جۆری جیاوازی پەیوەندیی یاسایی و سۆزداریین لە ناسنامەی بەکۆمەڵدا.
. وڵات (دەوڵەت): پێکهاتەی یاسایی و پەیمانی کۆمەڵایەتی
وڵات یان دەوڵەت ئاماژەیە بۆ دامەزراوەیەکی سیاسی، یاسایی و جوگرافیای سنوردار. لەسەر بنەمای تیۆری دەوڵەتی هاوچەرخ، دەوڵەت چوارچێوەیەکی دەستوورییە کە یاسا و ڕێساکان بەسەر ناوچەیەکی دیاریککراودا جێبەجێ دەکات.
 سەرچاوە فکرییەکان:
 تۆماس هۆبز (Thomas Hobbes): دەوڵەت وەک سازانێکی عەقڵانی ("لویاسان") دەبینێت کە لە ڕێگەی پەیمانی کۆمەڵایەتییەوە دروست بووە بۆ پاراستنی ئاسایش.
 ماکس ڤێبەر (Max Weber): دەوڵەت بە دەزگایەک پێناسە دەکات کە خاوەنی "مافی قۆرخکاری شەرعیی بەکارهێنانی هێزە" لە سنوورێکی دیاریکراودا.
 سروشتی پەیوەندی: پەیوەندی تاك لەگەڵ وڵاتدا پەیوەندییەکی یاساییە بە ناوی "هاووڵاتیبوون" (Citizenship) کە برێتییە لە کۆمەڵێک ماف و ئەرک.
. نیشتمان: چەمکی ئۆنتۆلۆجی و خەیاڵدانی بەکۆمەڵە
بەرامبەر بە وڵات كە دەوڵەت نوێنەرایەتی دەكاتێ، نیشتمان چەمکێکی مێژوویی، کولتووری و سۆزدارییە. نیشتمان پێویستی بە دانپێدانانی ڕەسمی یان دەزگای ئیداری نییە بۆ ئەوەی بوونی هەبێت، بەڵکو لە بیرووەری بەکۆمەڵدا دەژێت بوونێكی هەمیشەیی هەیە.
 
 بێنێدیکت ئەندەرسۆن (Benedict Anderson): لە تێزەکەیدا بۆ نەتەوە ("کۆمەڵگە خەیاڵ سازەکان" - Imagined Communities)، ڕوونی دەکاتەوە کە نیشتمان لە ڕێگەی خەیاڵدانی هاوبەش، زمان و یادەوەری کولتوورییەوە لە وشیاریی تاكەکاندا دروست دەبێت.
 یۆهان گۆتفرید هێردەر (Johann Gottfried Herder): جەخت لەسەر ڕۆحی نەتەوە (Volksgeist) دەکاتەوە؛ نیشتمان وەک بێشکەی کولتوور و زمانی دایک دەبینێت کە بەبێ بەشداربوونی دەسەڵاتی سیاسی پێگەیشتووە.
 سروشتی پەیوەندی: پەیوەندی تاك بە نیشتمانەوە لەسەر بنەمای وەفاداری بەسۆز، وەفاداری ئۆرگانیک و ناسنامە ڕاوەستاوە.
. پەیوەندی ئۆرگانیک و دیالێکتیکی لە نێوان نیشتمان و نەتەوەدا
لە نێوان نیشتمان و نەتەوەدا پەیوەندییەکی دانەبڕاو (ئۆرگانیک) و پەیوەست بە کارساتی مێژوویی (دیالێکتیک) هەیە. نەتەوە وەک کۆمەڵگەیەکی مێژوویی لە ناو جوگرافیای نیشتماندا فۆرم وەردەگرێت، و نیشتمانیش بە بێ بوونی نەتەوەیەک کە پارێزگاری لە کولتوور و زمانی بکات، بەهای سیاسی خۆی ڕەنگە لەدەست بدات زۆر جاران.
بەپێی ڕوانگە فیکری و سیاسیەكان، دەسەڵاتی سیاسی (دەوڵەت، وڵات ) دەکرێت لەناو بچێت یان سنوورەکانی بڕوخێن، بەڵام هاوکێشەی دیالێکتیکی نێوان نەتەوە و نیشتمان لە وشیاری مێژووییدا وەک جەوهەرێکی نەپچڕاو دەمێنێتەوە — تەنانەت ئەگەر بێ دەوڵەتیش بێت. بەپێی ڕوانگەی فیکری سیاسی، دەسەڵاتی سیاسی (دەوڵەت) دەکرێت لەناو بچێت یان سنوورەکانی بڕوخێن، بەڵام هاوکێشەی دیالێکتیکی نێوان نەتەوە و نیشتمان لە وشیاری مێژووییدا وەک جەوهەرێکی نەپچڕاو دەمێنێتەوە — تەنانەت ئەگەر بێ دەوڵەتیش بێت.

ڕاوەستانێكی قووڵ و شیاو

لە ڕاستیدا تێزی بێنێدیکت ئەندەرسۆن (Benedict Anderson) لە کتێبە بەناوبانگەکەیدا (Imagined Communities - کۆمەڵگە خەیاڵ سازەکان) جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە دوو هۆکاری سەرەکی ڕێگەیان خۆشکرد بۆ دروستبوونی خەیاڵدانی بەکۆمەڵ و چەمکی نەتەوە: "ڕۆژنامە" و "ڕۆمان".
ئەندەرسۆن پێیوایە ڕۆژنامە و ڕۆمان بنەمایەک بوون بۆ دروستبوونی تێپەڕبوونی کاتی هاوبەش (Simultaneous Time) لە وشیاریی مرۆڤەکاندا.
 ڕۆژنامە: کاتێک هەزاران کەس لە یەک کاتدا لە ناوچە جیاوازەکاندا هەمان ڕۆژنامە دێننە سەر خوانەکانیان و دەیخوێننەوە، هەست بە جۆرێک لە هاوبەشی و ڕووداوگەلی هاوکات دەکەن لەگەڵ خەڵکانێک کە هەرگیز بە چاو نەیان دیوون.
 ڕۆمان: چیرۆکی ڕۆمان کەسایەتی جیاواز لە خۆ دەگرێت کە ئاگایان  لە یەکتر نییە بەڵام لە ناو هەمان وڵات/جوگرافیا لە یەک کاتدا دەژین. خوێنەر وا هەست دەکات چوارچێوەیەکی گەورەتر (نەتەوە/نیشتمان) هەموو ئەم کەسایەتییانە بەیەکەوە دەبەستێتەوە.
ئەم دوو ئامرازە جۆرێک لە "سەرمایەداریی چاپ" (Print-Capitalism)یان دروستکرد کە وایکرد زمانە ئاخەوتنە ناوچەیییەکان ببنە زمانی چاپ و ئەدەبیاتی بەکۆمەڵ، ئەمەش ڕێگەی خۆشکرد تا خەڵک وەک "کۆمەڵگەیەکی خەیاڵ سازی یەکگرتوو" لە خۆیان و نیشتمانەکەیان بڕوانن.

 یەکێک لە سەرەکیترین و گەرمترین گنگشەکانی ناو زانستی سیاسی و مێژووناسیی ناسیۆنالیزم: 

پەیوەندی نێوان هەڵکەوتنی چین و توێژەکانی کۆمەڵگە (بورژوازی) و گەشەی وشیاریی نەتەوەیی.
لە ڕوانگەی مارکسیزمی کلاسیک و هەروەها تیۆرییەکانی "مۆدێرنیزم" لە ناسیۆنالیزمدا (کە ئەندەرسۆن و ئێرنست گێڵنەر نوێنەرایەتی دەکەن)، ڕۆڵی بورژوازی لە هێنانەکایەی ڕۆژنامە، ڕۆمان، و بزۆتنەوەی نەتەوەییدا بەم شێوەیە شیدەكەنەوە.

. شکاندنی سیستەمی دەرەبەگایەتی (فێودالیزم)
لە سەردەمی فێودالیزمدا، کۆمەڵگە پارچەپارچە و خۆجێیی بوو. جووتیاران تەنیا گوندەکەی خۆیانیان دەناسی و پەیوەندییەکی جوگرافی یان وشیاریی بڵندی نەتەوەیی لە ئارادا نەبوو. زمانەکان ناوچەیی (دیالێکت) بوون و زمانی فەرمی (وەک لاتینی لە ئەوروپا) تەنیا لە دەستی کەنیسە و پیاوانی ئایینیدا بوو.
بورژوازی (چینی بازرگان، پیشەوەر و شارنیشن) پێویستی بە بازاڕێکی یەکگرتوو و گەورەتر بوو؛ بۆیە خەباتی کرد بۆ تێکشکاندنی سنوورە ناوخۆییەکانی دەرەبەگەکان و دروستکردنی شێوازێکی یەکگرتووی ئابووری و یاسایی.
. سەرمایەداریی چاپ (Print-Capitalism) و بورژوازی
دەزگا و هۆکارەکانی وەک ڕۆژنامە و ڕۆمان بەرهەمی ڕاستەوخۆی چینی بورژوازین. بورژوازی وەک هێزێکی بازرگانی و ئابووری، چاپی کردە پیشەسازییەکی قازانج ویست.
 بازاڕی خوینەران: بۆ ئەوەی قازانجی زیاتر لە فرۆشتنی کتێب و ڕۆژنامەدا بەدەست بهێنن، پێویست بوو زمان لە چوارچێوەی "دیالێکتە ناوچەیییەکان" یان "لاتینی کەنیسە" بێننە دەرەوە و برەو بە زمانێکی ستاندارد و گشتی بێننەپێش کە توێژێکی بەربڵاوی خەڵک لە شارە جیاوازەکاندا لێی تێبگەن.
 دروستکردنی گشتییەت: ئەم زمانە ستانداردە چاپییە بووە هەوێنی پەیوەندیی  فکریی خەڵک لەگەڵ یەکتردا، کە ئەندەرسۆن پێی دەڵێت "خەیاڵدانی نەتەوەیی".
. بورژوازیی نەتەوەیی و سەرکردایەتیکردنی بزاوتە ناسیۆنالیستییەکان
بورژوازی تەنیا ئامرازی میدیایی (ڕۆژنامە و ڕۆمان)ی نەهێنایە ئاراوە، بەڵکو پێویستی بە دەوڵەتێکی نەتەوەیی بوو بۆ ئەوەی:
 پشتیوانی لە بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی بکات لە بەرامبەر بازرگانانی دەرەکی (سیاسەتی پاراستنی ئابووری - Protectionism).
 سیستەمێکی یاسایی و پەروەردەییی یەکگرتوو دامەزرێنێت بۆ پێگەیاندنی هێزی کار کە بە هەمان زمان بخوێننەوە و بنووسن.

بورژوازی نەتەوەیی ئامرازی چاپ (ڕۆژنامە و ڕۆمان)ی وەک چەکێکی فکری بەکارهێنا بۆ تێکشکاندنی هەژموونی نەریتیی دەرەبەگایەتی و کەنیسە، و لە شوێنی ئەودا "وشیاریی نەتەوەیی" و "نیشتمان"ی کردە بنەمای نوێی شەرعییەتی و ڕەوایی سیاسی.

ئایا ئەم مۆدێلە بەسەر نەتەوە بێ‌دەوڵەتەکاندا (وەک کورد) جێبەجێ دەبێت؟
ئەمە پرسیارە جەوهەرییەکەیە! زۆرێک لە توێژەرانی مێژووی سەرهەڵدانی ناسیۆنالیزمی کوردی (وەک حەمید بۆزئەرسەلان ) ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ناو کورددا بورژوازییەکی بەهێزی نەتەوەیی وەک ئەوەی ئەوروپا نەبووە.
لە دۆخی کورددا، زیاتر ڕۆشنبیران، ئەدیبان، و توێژێک لە ئەشراف و میرزادە پەڕیوەکانی شارەکان (وەک بنەماڵەی بەدرخانییەکان کە ڕۆژنامەی کوردستانیان لە قاهیرە دەرکرد) ڕۆڵی ئەم هێزە مۆدێرنەیان بینی، بەبێ ئەوەی بنەمای ئابووریی بورژوازییان وەک پشتپەردە هەبێت. ئەمەش بووە هۆی ئەوەی کە وشیاریی نەتەوەیی ڕەهەندێکی ڕۆشنبیری و سیاسی وەربگرێت پێش ئەوەی ڕەگوڕیشەی ئابووریی هەبێت.من پێموایە هەرئەمەش دووچاری دواكەوتنێكی مێژوویی سەدان ساڵەی كرد بۆ دروستكردنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان،بەڵام هەستەكەم ئەم. پاشكەوتە نەتەوەیی و كۆمەڵایەتی و ئابوورییە لە زۆربەی بەشەكانی كوردستان،بەتایبەت لە باشوور و ڕۆژهەڵات لە هەنووكەدا بەرەو دەركەوتن و قەرەبوو دەچێ.ئەمەش ڕەهەندی سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگیی و زۆرتریش ئابووریی
جەلیل ئازادیخواز