پیاوە بەهێزەکان و دەوڵەتە بەهێزەکان، ستراتیژی واشنتن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا
دانا نەقی
سیاسەتی دەرەوەی واشنتن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هەمیشە لە نێوان دوو بەرەی دژ بە یەکدا هەڵواسراوە و ئێستا ڕێبازی ڕیاڵپۆلیکی توند و بەرژەوەندی ڕووتی هەڵبژاردووە بە شێوەیەک کە قومارێکی گەورەی لەسەر پیاوە بەهێزەکان و دەوڵەتە بەهێزەکان کردووە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی لە ناوچەیەکی پڕ لە شێواوی و قەیراندا، و ئەم ستراتیژییە نوێیە چەند کۆڵەکەیەکی سەرەکی هەیە کە لەلایەن شارەزایانی کاروباری نێودەوڵەتییەوە ڕووبەڕووی دەیان ڕەخنە و پرسیاری جددی دەبێتەوە.
لایەنە سەرەکییەکانی ستراتیژییەکە پشتبەستن بە سەرکردە تاکڕەو و زاڵەکان لەخۆ دەگرێت کە واشنتن تێیدا کەمتر باسی گۆڕانکاری دیموکراسی و مافی مرۆڤ دەکات و زیاتر مامەڵە لەگەڵ سەرکردە هێڵڕەق و دەسەڵاتدارە ڕەهاکان دەکات، چونکە باوەڕی وابەستەیی واشنتن لەسەر ئەوەیە کە ئەم جۆرە سەرکردانە دەتوانن لە ڕێگەی دەسەڵاتی سەرکوتکەر و توندەوە سەقامگیرییەکی کاتی دابین بکەن و باشتر کۆنتڕۆڵی دۆخە پڕ مەترسییەکانی ناوچەکە بکەن، وەک پاراستنی ئاسایشی وزە و ڕێڕەوی بازرگانی و ڕووبەڕووبوونەوەی نەیارانی ستراتیژی.
هاوکات گرەوکردن لەسەر دەوڵەتە ناوەندییەکان یەکێکی ترە لە کۆڵەکەکان کە لە بەرامبەر دابەشبوون بەسەر کێشە بچووکەکاندا واشنتن سیاسەتی خۆی چڕکردووەتەوە لەسەر بەهێزکردنی پەیوەندی لەگەڵ دەوڵەتە مەزن و کاریگەرەکانی ناوچەکە، و ئەمەش بە ڕوونی لە هەوڵە بەردەوامەکان بۆ ڕێکخستنی بەرەی هاوبەش و دروستکردنی هاوپەیمانی نوێ و ڕێککەوتنی گەورەی دیپلۆماسی لەپێناو کۆنتڕۆڵکردنی هەژمونی هێزە دژبەرەکاندا دەردەکەوێت. لە لایەکی ترەوە هەڵسەنگاندنی شارەزایان دەردەخات کە ئایا ئەم قومارە سەرکەوتوو دەبێت، چونکە شارەزایانی سیاسەتی دەرەوە و لێکۆڵەرانی ناوچەکە جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەم شێوازە لە کارکردن مەترسییەکی کوشندەی لە دواوەیە و ڕووبەڕووی سێ ئاستەنگی سەرەکی دەبێتەوە. ئاستەنگی یەکەم پشتگوێخستنی کێشە ڕیشەیییەکانە، چونکە سەرەڕای ئەوەی پیاوە بەهێزەکان دەتوانن لە کورتخایەنیدا دۆخەکە هێمن بکەنەوە، بەڵام لە درێژخایەنیدا فەرمانڕەواییەکی لەو جۆرە کێشە بنەڕەتییەکانی وەک گەندەڵی و داڕمانی ئابووری و نەبوونی دەرفەتی کار و ستەمی سیاسی زیاتر قوڵ دەکاتەوە، و ئەمەش خۆی دەبێتە هۆی دروستبوونی تەقینەوەی کۆمەڵایەتی گەورەتر لە داهاتوودا. ئاستەنگی دووەم لاوازی و ناسەقامگیری هاوپەیمانییەکانە، چونکە کاتێک سیاسەتێک تەنها لەسەر بنەمای بەرژەوەندی خێرا و کەسایەتی حوکمڕانەکان بنیات بنرێت زۆر ناسکە، و بە گۆڕانی دەسەڵات یان مردنی سەرکردەیەک یان ڕوودانی قەیرانێکی لەناکاو، کۆی ئەو ئارەزوو و هاوپەیمانییانە وەک خانەی کاغەز تێک دەکەون.
ئاستەنگی سێیەم قوربانیدان بە بەها و دۆزە بنەڕەتییەکانە، چونکە پەراوێزخستنی دادپەروەری و ئازادییەکان و مافە سەرەتاییەکانی خەڵکی ناوچەکە لەپێناو ئارامییەکی ساختەدا، ژینگەیەک دروست دەکات کە تێیدا توندوتیژی و ناڕەزایەتییەکان تەنها لە ژێر خۆڵەمێشدا دەمێننەوە و لە یەکەم هەلدا گڕ دەگرنەوە.
لە کۆتاییدا واشنتن پێی وایە لە جیهانێکی پڕ لە پشێویدا کورتترین و پراگماتیکیترین ڕێگا بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی پشتیوانیکردنی هێزە ڕەهاکان و دەوڵەتە بەهێزەکانە، بەڵام مێژووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ڕووداوەکانی ڕابردوو هەمیشە پێچەوانەکەیان سەلماندووە، چونکە سەقامگیری و ئارامی ڕاستەقینە هەرگیز بەبێ چارەسەری سیاسی بنەڕەتی و بەشداری جەماوەری و دادپەروەری بەدەست نایێت، و پشتبەستن بە پیاوە بەهێزەکان تەنها دواخستنی کێشەکانە بۆ کاتێکی تر.