هاوکێشەی جەنگی بەوەکالەت؛ ئەمریکا و ناتۆ لە کێشمەکێشی بەرەی ڕووسیا-ئۆکراینا و چین-تایواندا.. ئایا ئێران کلیلی تەقینەوەی گەورەیە؟ کاتێک لە دیمەنی گشتیی جیهانی ئەمڕۆ دەڕوانین، هەست بە جووڵەیەکی خێرا و نائارام دەکەین لە ژێر پێستی ڕووداوەکاندا. هۆشداریی بەردەوامی ناوەندە ئەکادیمییەکان، لێدوانی ناڕاستەوخۆی سەرکردە سەربازییەکان و ئەو پێشبڕکێ ترسناکەی چەکداری کە سەرانسەری جیهانی تەنیوە، تەنیا لێکەوتەی کاتی نین.

ئێمە لەبەردەم وەرچەرخانێکی گەورەی مێژووییداین؛ قۆناغێک کە تێیدا ئەو سیستەمە نێودەوڵەتییەی دوای جەنگی جیهانیی دووەم دروستبوو، خەریکە دوا هەناسەکانی خۆی دەدات، و لە شوێنی ئەو، سیستەمێکی نوێ لەسەر بنەمای «هێزی ڕووت» لەدایک دەبێت. بۆ تێگەیشتن لەم لێکترازانە، پێویستە لە چەند ڕەهەندێکی سەرەکییەوە سەیری هاوکێشەکە بکەین:

١. دیلەمای ئاسایش و گەڕانەوەی «یاسای دارستان» بۆ ماوەی سێ دەیە، جیهان لە ژێر سایەی وەهمی "ئاشتیی لەڕێگەی ئابوورییەوە" دەژیا. وا بیردەکرایەوە کە بازرگانیی ئازاد و لێکبەستراوەیی دارایی ڕێگر دەبن لە پێکدادانی سەربازیی زلهێزەکان. بەڵام کاتێک تانکی وڵاتان سنوورەکانیان بەزاند و سزا ئابوورییەکان نەیانتوانی ڕێگری لە جەنگ بکەن، ئەم وەهمە بە تەواوی درزا. ئەمڕۆ جیهان گەڕاوەتەوە بۆ بنەما سەرەتاییەکانی ململانێ؛ یان ئەوەی لە زانستی سیاسیدا بە «دیلەمای ئاسایش» (Security Dilemma) دەناسرێت. کاتێک لایەنێک بۆ بەرگری لە خۆی چەک دەکڕێت، نەیارەکەی وەک هەڕەشە دەیبینێت و ئەویش سێ هێندە خۆی پڕچەک دەکات. لەم بازنە داخراوەدا، کڕینی چەک تەنیا بۆ هێرش نییە، بەڵکو بۆ ترساندنی بەرامبەرە؛ بەڵام دەرئەنجامەکەی باروتخانەیەکی جیهانییە کە تەنیا یەک پریشکی بەسە بۆ تەقینەوە.

٢. بەرەی ڕووسیا و ئۆکراینا: هێڵی گەرمی ئەتۆمی و بەئاگابوونەوەی ناتۆ جەنگی ڕووسیا و ئۆکراینا چەق و خاڵی وەرچەرخانی ئەم ململانێ نوێیەیە. ئەم کێشمەکێشە چیتر جەنگێکی لۆکاڵی نییە، بەڵکو بووەتە جەنگێکی ڕاستەوخۆی جیۆپۆلەتیکی لە نێوان بلۆکی ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوادا. کارتە ئەتۆمییەکەی پۆتین: ڕووسیا بەردەوام هێڵی سوور بۆ ڕۆژاوا دەکێشێت و لە ڕێگەی مانۆڕ و لێدوانە فەرمییەکانەوە هەڕەشەی بەکارهێنانی چەکی ئەتۆمیی تاکتیکی دەکات. مۆسکۆ ئەم هەڕەشەیە وەک "قەڵغانی بەرگریی کۆتایی" بەکاردەهێنێت بۆ ئەوەی ڕێگری لە دەستوەردانی ڕاستەوخۆی سەربازیی ناتۆ بکات.

ئەم هۆشدارییە ئەتۆمییانە، مرۆڤایەتییان گەیاندووەتە لێواری مەترسیدارترین پێدادان لە دوای قەیرانی موشەکەکانی کوبا لە ساڵی ١٩٦٢ەوە. بەئاگابوونەوە و پڕچەککردنی ناتۆ: لە بەرامبەر ئەم هەڕەشە ئەتۆمی و سەربازییەی ڕووسیا، هاوپەیمانیی ناتۆ لە خەوێکی درێژخایەن بەئاگا هاتەوە. وڵاتانی ئەوروپا (بەتایبەت ئەڵمانیا، پۆڵەندا و وڵاتانی سکاندیناڤیا) دەیان ساڵ سیاسەتی ئاشتیخوازانەیان وەلانا و بودجەی سەربازیی خۆیان گەیاندە لوتکە. ناتۆ لە ئێستادا خەریکی نوێکردنەوەی جبەخانە کۆنەکانیەتی و سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپای گۆڕیوە بۆ قەڵایەکی سەربازیی گەورە بۆ ئەوەی پەیامێکی ڕوون بە مۆسکۆ بدات: "ئێمە ئامادەی خراپترین سیناریۆین."

٣. گەرووی هورمز و بابولمەندەب: شەڕی واشنتۆن بۆ خنکاندنی تەوەری سێینە لەم جەنگە نوێیەدا، گەرووە ئاوییەکان چیتر تەنیا ڕێڕەوی بازرگانی نین، بەڵکو بوونەتە سەنگەری پێشەوەی جەنگێکی ئابووریی مەترسیدار. ستراتیژیی کاتیی ئەمریکا چیتر تەنیا بەرگریکردن نییە، بەڵکو بەکارهێنانی ئەم گەرووە ستراتیژییانەیە وەک چەکێک بۆ پەکخستنی سێ لایەنە سەرەکییەکە: ئێران، ڕووسیا و چین. ئامانجی ئەمریکا لە گەرووی هورمز: ئەمریکا دەیەوێت لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی هورمزەوە، سەرچاوەی سەرەکیی هەناردەکردنی نەوتی ئێران بە تەواوی وشک بکات و لە ڕووی داراییەوە بێهێزی بکات. هاوکات، پەکخستنی جوڵەی نەوت بەم گەرووەدا، لێدانێکی کوشندەیە لە ئابووریی چین کە گەورەترین هاوردەکاری نەوتی ناوچەکەیە، و ڕێگریکردنە لەوەی ڕووسیا بازاڕی نوێی ئاسیایی بۆ نەوتەکەی بدۆزێتەوە.

هاوکێشەی بابولمەندەب: دەریای سوور و گەرووی بابولمەندەب لەژێر هەڕەشەی بەردەوامی حوسییەکاندایە کە لەلایەن ئێرانەوە پشتگیری دەکرێن. ئەم هێرشانە کە گەیشتوونەتە ئاستی هێرشی موشەکی و درۆنی بۆ سەر سعودیە و کەشتییە نێودەوڵەتییەکان، ئابووریی جیهانیان تووشی شۆک کردووە. لە بەرامبەردا، ئەمریکا و ئیسرائیل بێ گەڕانەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان، پێگەکانی ئێرانیان لە ناوچەکەدا کردووەتە ئامانج بۆ پاراستنی ئەم هێڵە شادەمارییە و ڕێگری لە خنکانی ئابووریی ڕۆژاوا.

٤. کەنداو لە بەردەم ئاگردا: هێرشەکانی ئێران و پاراستنی هاوپەیمانان وڵاتانی کەنداو، بەتایبەت سعودیە، خۆیان لە ناوەڕاستی ئەم گەردەلولە جیۆپۆلەتیکییەدا دەبیننەوە. کاتێک ئێران و هاوپەیمانەکانی هێرشەکانیان بۆ سەر سعودیە و بەرژەوەندییەکانی خەلیج چڕ دەکەنەوە، ئامانجەکە ڕوونە: پەکخستنی هاوپەیمانیی نەوتیی ئەمریکا لە ناوچەکەدا. ئەمەش وایکردووە کە وڵاتانی ناوچەکە بە پەلە ڕوو لە کڕینی نوێترین چەکی بەرگریی ئاسمانی و موشەکیی ڕۆژاوایی بکەن. جەنگی ڕاستەوخۆی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بە ئێران، تەنیا پاراستنی ئیسرائیل نییە، بەڵکو شەڕی مان و نەمانە بۆ پاراستنی ئەو نەخشە ئابوورییەی کە نەوتی کەنداو بە ئەوروپا و ئەمریکاوە دەبەستێتەوە و ڕێگری دەکات لەوەی ئێران ببێتە هێزی یەکلاکەرەوەی ناوچەکە.

٥. پەککەوتنی گەورە: نەتەوە یەکگرتووەکان لەسەر ڕێچکەی کۆمەڵەی نەتەوەکان ناتوانین باس لە مەترسیی جەنگێکی گەورە بکەین بەبێ ئاماژەدان بە ئیفلیجبوونی یەکجاریی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان. نەتەوە یەکگرتووەکانی ئێستا، بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش هاوشێوەی **«کۆمەڵەی نەتەوەکان» (League of Nations)**ی ساڵانی سییەکانی سەدەی ڕابردووی لێ هاتووە. ڕێکخراوێک کە بۆ ڕێگریکردن لە جەنگ دروستبوو، ئێستا تەنیا بووەتە هۆڵۆگرامێکی چۆڵ بۆ پێشکەشکردنی وتاری سیاسی و بێدەسەڵاتە لە بەرامبەر پاراستنی سەروەریی وڵاتان. بەکارهێنانی بەردەوامی مافی «ڤیتۆ» لەلایەن سێ جەمسەرە سەرەکییەکەوە (ئەمریکا، ڕووسیا، چین)، ئەنجومەنی ئاسایشی لە چاوگەی پاراستنی ئاشتییەوە گۆڕیوە بۆ قەڵغانێک بۆ پاراستنی هاوپەیمانەکانیان. کاتێک وڵاتان دەبینن ئەمریکا و ئیسرائیل بێ گەڕانەوە بۆ نەتەوە یەکگرتووەکان پەلاماری نەیارەکانیان دەدەن، نامەکە ڕوونە: چیتر هیچ چەترێکی یاسایی نییە بۆ پاراستنی بێهێزەکان؛ تەنیا هێز دەتوانێت ئاسایش دابین بکات.

٦. بەرەی نوێ و شەڕی بوونیاتی لەسەر «سەروەریی دۆلار» ئەم ململانێیە تەنیا کێبڕکێی دوو سوپا یان دوو نەخشە نییە، بەڵکو ململانێیەکی قووڵە لەسەر شوناسی داهاتووی سیستەمی دارایی جیهان. باڵادەستیی ڕەهای ئەمریکا لە دوای ساڵی ١٩٩١ەوە لەسەر یەک کۆڵەکەی سەرەکی ڕاوەستابوو: هێزی ڕەهای دۆلار. دۆلار تەنیا دراوێک نییە، بەڵکو گەورەترین مەکینەی سزادان و کۆنترۆڵکردنی جیهانە لەلایەن واشنتۆنەوە. ئەمڕۆ، بلۆکی نوێی BRICS بە سەرکردایەتی چین و ڕووسیا، پرۆسەیەکی چڕی «دۆلار-بڕین» (Dedollarization)یان لە بازرگانیی نێودەوڵەتیدا دەستپێکردووە. بۆ ئەمریکا، ئەمە هێڵی سووری ڕاستەقینەیە. ڕووخانی پێگەی دۆلار واتە کۆتاییهاتنی ئیمپراتۆرییەتی ئابووریی ئەمریکا، بۆیە واشنتۆن بۆ بەرگریکردن لەم پێگەیە ئامادەیە پەنا بۆ قورسترین بژاردە سەربازی و جیۆپۆلەتیکییەکان ببات. داواکارییە مۆدێرنەکانی ئەمریکا بۆ کۆنترۆڵکردنی ناوچە ستراتیژییەکانی وەک گرینلاند یان دەستوەردانە توندەکانی لە فەنزوێلا و کوبا، هەموویان هەوڵن بۆ پاراستنی قەڵەمڕەوی جیوگرافیی خۆی بەرامبەر بەم هەڕەشە نوێیە.

دەرئەنجام: هاوسەنگیی ترس یان کارەساتی گەورە؟ ئێمە لێرەوە بەرەو کوێ دەڕۆین؟

مێژوو فێری کردووین کە گۆڕینی سیستەمی جیهانی لە جەمسەرێکی ڕەهاوە بۆ سیستەمێکی فرەجەمسەر، پێویستی بە کات و قوربانی هەیە. پێشبڕکێی چەکداریی ئێستا بە ناچاری بەرەو جەنگی جیهانیی سێیەممان نابات، بەڵکو لەوانەیە هاوشێوەی سەردەمی جەنگی سارد، جۆرێک لە «هاوسەنگیی ترس» دروست بکات کە تێیدا چەکی ئەتۆمیی ڕووسیا و هێزی تەکنەلۆژیی ڕۆژاوا ببنە هۆی ئەوەی لایەنەکان لە لێواری جەنگدا بوەستن و نەوێرن یەکەم فیشەک بتەقێنن.

بەڵام جیاوازیی گەورەی ئەم سەردەمە لەگەڵ جەنگی سارددا ئەوەیە کە چیتر "هێڵی گەرم" و لێکگەیشتن لە نێوان زلهێزەکاندا بوونی نییە. لە جیهانێکدا کە گەرووە ئاوییەکان، کێڵگە نەوتییەکان و ئاسمانی وڵاتان تەندراون بە فڕۆکەی بێفڕۆکەوان و موشەک، تەنیا یەک هەڵەی حیسابکاریی بچووک لە دەریای چینی باشوور یان سنوورەکانی ئەوروپا بەسە بۆ ئەوەی دۆخەکە لە کۆنترۆڵ بچێتە دەرەوە. ململانێی داهاتوو لەسەر ئەوە نییە کێ بڕیاری جەنگ دەدات، بەڵکو لەسەر ئەوەیە ئایا مرۆڤایەتی دەتوانێت ڕێگری لە تەقینەوەی ئەو باروتە بکات کە خۆی شەو و ڕۆژ خەریکی کۆکردنەوەیەتی؟