ئەو کۆیلانەی کە لە دەرگای «ئیمراڵی» و لە حزوری ئیمامەکەیاندا،
بوونەتە کۆیلەی دەربار و خزمەتکاری سوڵتان ئەردۆغان!
باش بزانن و ئەمەیان لە یاد نەچێت:
هێڵی سوور: لێرەدا هیچ بێ‌ڕێزی و بێ‌ئەدەبییەک بێ وەڵام نامێنێت.
شێوازی وەڵامدانەوە: ئێمە وەڵامی ئەو بێ‌ئەدەبییانە دەدەینەوە، بەڵام بە شێوازێکی «کوردانە» و سەربەرزانە؛ نەک بەو شێوازە پڕ لە چەواشەکارییەی کە «تورکانە» مامەڵەی پێوە دەکەن.
ئێمە خاوەنی کەلتوور و بەهای مرۆیی خۆمانین، بۆیە هەر جوڵەیەک دژی ویستی گەلەکەمان بێت، ڕووبەڕووی وەڵامێکی شیاوی خۆی دەبێتەوە.
”توانەوە وەك "كۆیلایەتیی هزری"
ئەگەر كۆیلایەتی لە شێوە كلاسیكییەكەیدا "كۆت و بەندی جەستەیی" بێت، ئەوا توانەوە لە هزری داگیركەردا "كۆت و بەندی هزری"یە. كاتێك تاكێك یان نەتەوەیەك دەگاتە ئەو بڕوایەی كە "ئەوانی تر" (لێرەدا تورك) لە خۆی باشترن، ئەوا ئەمە نیشانەی شكستی پرۆسەی خۆناسینە. لە فەلسەفەی فینۆمینۆلۆژیدا، ئەمە پێی دەوترێت "بێگانەبوون لە خود" (Alienation). لێرەدا كۆیلایەتییەكە لەوە قوڵترە كە تەنها ئیشكردن بۆ ئەوانی تر بێت؛ بەڵكو بریتییە لەوەی كە "چۆنیەتی بیركردنەوە" و "پێوەرەكانی جوانی و ڕەوایی" مرۆڤەكە لەلایەن
ئەوانی ترەوە داگیر بكرێت.
٢. جیاوازیی نێوان "كۆیلایەتی" و "ملدان"
ڕەنگە بتوانین جیاوازی بكەین لە نێوان دوو چەمكدا:
كۆیلایەتی (Slavery): زۆر جار بە زۆرەملێیە و قوربانییەكە دژی دەوەستێتەوە بەڵام توانای نییە.
ملدان/توانەوە (Assimilation): ئەمە قۆناغێكی مەترسیدارترە، چونكە لەم دۆخەدا قوربانییەكە خۆی ڕەزامەند دەبێت لەسەر سڕینەوەی ناسنامەكەی خۆی بۆ ئەوەی "بچێتە ناو" سیستمی زاڵەوە. لەم كاتەدا، ئۆجەلان یان هەر سەركردەیەكی تر ئەگەر بانگەشەی بۆ ئەمە كرد، لە ڕوانگەی ڕەخنەگرانەوە، نەك هەر تەنیا "كۆیلە" نییە، بەڵكو "پێشەنگی ئەم پرۆسەی سڕینەوەیە".
٣. كۆیلایەتیی بە ئەنقەست (Voluntary Servitude)
ئەو دیاردەیەی ئاماژەی پێ دەكەین، لە فەلسەفەی سیاسیی "ئیتیان دی لا بۆێتی" (Étienne de La Boétie) دا بە "كۆیلایەتیی خۆ خواز" ناودەبرێت. لا بۆێتی پێی وایە زۆرجار دەسەڵاتداران پێویستیان بە هێز نییە بۆ كۆیلەكردنی خەڵك، بەڵكو خەڵكەكە خۆیان "كۆیلایەتییەكە هەڵدەبژێرن". كاتێك تاكی كورد دەگاتە ئەو تێگەیشتنەی كە ناسنامەی خۆی بە "كەمتر" و ناسنامەی تورك بە "باڵاتر" دەزانێت، ئەمە چیتر كۆیلایەتییەكی جەستەیی نییە، بەڵكو بریتییە لە "بەرهەمهێنانەوەی كۆیلایەتی لە ناو دەروونی خۆدا".
ئۆجەلان وەک ئەتاتورکێکی بێ میکانیزم:
خوێندنەوەیەک بۆ قەیرانی مەعریفیی پەکەکە
لە مێژووی بزووتنەوە سیاسییەکاندا، دەگمەنە بزووتنەوەیەک بەو ئەندازەیەی پەکەکە تووشی ناکۆکیی قوڵ لە نێوان "بانگەشەی شۆڕشگێڕی" و "بنەما فکرییەکانی" بووبێتەوە. ئەو خوێندنەوەیەی کە ئەمڕۆ پێویستە بۆ ئەم بزووتنەوەیە بکرێت، نەک تەنها ڕەخنەیەکە لە سیاسەتەکانی، بەڵکو گەڕانەوەیە بۆ سەرچاوە فکری و مەعریفییەکانی ئەو دەزگایە کە لە سەرەتای دروستبوونییەوە، لەسەر بنەمای واقیع و پێداویستییەکانی کوردستان دانەڕێژراوە.
سەرچاوە تورکییەکانی عەقڵی پەکەکە
پەکەکە لە ساواییەوە، بەرهەمی قوڵایی چەپی تورکی و ئەو عەقڵییەتە "دەوڵەت-تەوەر" بوو کە لە ڕێگەی دەزگا فکرییەکانی تورکیاوە ئاڕاستە دەكرا. ئەم بزووتنەوەیە لەبری ئەوەی لە مێژوو و جوگرافیای كوردستانەوە سەرچاوە بگرێت، چەمکەکانی وەک "مەرکەزییەت"، "فەرمانڕەوایی حەتمیی حزبی" و "توندوتیژی وەک ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی" لەو قوتابخانە تورکییەوە وەرگرت کە هەمیشە بەدوای دروستکردنی دەوڵەتێکی بەهێزدا دەگەڕا. بەمجۆرە، پەکەکە هەر لە سەرەتاوە بە "دی ئێن ئەی" (DNA)یەکی تورکییەوە لەدایک بوو کە نەک هەر دژ نەبوو بە ستراکتۆری دەوڵەت، بەڵکو خۆی جۆرێک لە "دەوڵەتێکی مۆدێرن" بوو لە ناو پاکێجێکی ئایدۆلۆژیی تردا.
ئەڤینداریی تورکیا و خەونی ئەتاتورکی
پێناسەبوونی ئۆجەلان وەک "ئەتاتورکێکی بێ میکانیزم" لە ڕاستیدا دەستنیشانکردنی ناوکی قەیرانەکەیە. مستەفا کەمال ئەتاتورک توانی بە بەکارهێنانی میکانیزمەکانی دەوڵەت و هێزی سەربازی، پرۆسەی "توانەوە" و "مۆدێرنیزاسیۆنی زۆرەملێ" جێبەجێ بکات. ئۆجەلان، بە هەمان ویست و بە هەمان تێڕوانینی "ئەڤیندارانە" بۆ خودی دەوڵەتی تورکیا، هەوڵیدا ئەو مۆدێلە لە ناو کۆمەڵگەی کوردیدا پیادە بکات. جیاوازییەکە لەوەدایە کە ئۆجەلان بێبەری بوو لەو ئامرازانەی دەوڵەت کە ئەتاتورک هەیبوو؛ بۆیە خەونەکەی ئەو لە واقیعدا گۆڕا بۆ "ڕۆمانسییەت و ئوستورە" کە لە کۆتاییدا هەر دەبوو لە ئامێزی هەمان ئەو دەوڵەتەدا خۆی ببینێتەوە کە بانگەشەی دژایەتیی دەکرد
کێشەی "هەتک" و شکستی مەعریفی
کاتێک باس لە توانەوەی کورد لە نێو تورکدا دەکرێت، ئێمە باسی پرۆسەیەکی سادەی سیاسی ناکەین، بەڵکو باس لە "هەتککردنی مەعریفە" دەکەین.
ئۆجەلان لەو دیدگایەی خۆیەوە کە هەمیشە تورکیای بە باڵاتر زانیوە، بووەتە هۆکارێک بۆ ئەوەی کۆمەڵگەی کورد تووشی دۆخێک بێت کە تیایدا ناسنامەی خۆی بە "کەمتر" و ناسنامەی ئەوی تر بە "ئامانج" سەیر بکات. ئەمە کۆیلایەتییەک نییە لە جۆری کلاسیکی، بەڵکو "کۆیلایەتییەکی خۆخوازە"چونکە بزووتنەوەکە خۆی لە ناو ئەقڵیەتی دەوڵەتی تورکدا توانانەوە و نەیویست لەو بازنەیە دەرچێت.
ئەگەر پەکەکە و ئۆجەلان نەتوانن لەو "ئەڤیندارییە فکرییە" بۆ تورکیا دەربچن، ئەوا پرۆژەکەیان هەر بە "ئەتاتورکیزمی بێ میکانیزم" دەمێنێتەوە؛ پرۆژەیەک کە لەبری ڕزگاری، خەریکی بەرهەمهێنانەوەی هەمان ئەو ئەقڵییەتەیە کە دەیەوێت خەڵکەکەی لە ژێر دەستی ڕزگار بکات. ئەوەی ئەمڕۆ دەبینرێت، تەنها شکستی سیاسی نییە، بەڵکو شکستی ئەو مۆدێلە فکرییەیە کە لە سەرەتاوە بە هەڵە داڕێژراوە.
ئوستوورەکردنی شکست: ئۆجەلان وەک قارەمانێک لە پاشکۆی ئەتاتورکیزمدا
کاتێک سەرکردەیەک لە ڕووی سیاسی و ستراتیژییەوە شکست دەهێنێت، یان ناتوانێت ئەو خەونەی هەیبووە -وەک دروستکردنی دەوڵەت یان سەرکەوتنی پڕۆژەی ئەتاتورکی- بهێنێتە دی، دوو ڕێگەی لە بەردەمدایە: یان قبوڵکردنی شکست و کشانەوە، یان پەنابردن بۆ "ئوستوورەکردنی خۆی". لەو ڕوانگەیەی کە ئۆجەلان لە دوای زیندانیکردنییەوە گرتوویەتییە بەر، ئەو ڕێگەی دووەمیانی هەڵبژاردووە.
زیندان وەک کارگەی ئوستوورە
زیندان بۆ ئۆجەلان تەنها شوێنی بەندکران نەبوو، بەڵکو بوو بە ژینگەیەک بۆ "خوێندنەوەیەکی مێژوویی" کە ئامانج لێی گەڕانەوە بۆ ڕابردوو و بونیادنانی وێنەیەکی پیرۆز بوو بۆ خودی خۆی. ئۆجەلان لە زینداندا، وەک مێژوونووسێک سەیری ڕووداوەکانی نەکرد، بەڵکو وەک بێژەرێکی ئوستوورەیی سەیری کرد کە تێیدا "کەسایەتیی ئۆجەلان" سەنتەری هەموو ڕووداوە مێژووییەکانە. ئەم خوێندنەوە مێژووییە، لە ڕاستیدا ئامرازێک بوو بۆ ئەوەی شکستە سیاسییەکانی ڕابردوو، وەک قۆناغێکی "پیرۆز و حەتمی" نمایش بکات.
وردکردنەوەی نەتەوە بۆ گەورەکردنی قارەمان
تێڕوانینێکی ڕەخنەیی دەریدەخات کە پڕۆژەی ئۆجەلان لە قۆناغی دوای ئەتاتورکیزمی شکستخواردووی، بریتی بووە لە "هەڵوەشانەوەی کۆمەڵگەی کوردی". بۆ ئەوەی ئوستوورەیەک بتوانێت زاڵ بێت، پێویستە کۆمەڵگە لە ئاستی "نەتەوەیەکی خاوەن دامەزراوە و متمانە" داببەزێت بۆ ئاستی "ئاپوورەیەک" کە تەنیا بە دەوری قارەمانێکدا دەخولێنەوە.
ئۆجەلان بە وردکردنەوەی نەتەوە بۆ گرووپ و خێڵ و ئاپوورەی بێ بڕیار، ئەو بۆشاییەی دروست کرد کە تەنیا دەستی "قارەمانە ئوستوورەییەکە" دەتوانێت پڕی بکاتەوە. لەم دۆخەدا، نەتەوە چیتر پێویستی بە سیاست و دیموکراسی نییە، بەڵکو پێویستی بە پەیامبەرێکە کە هەرچییەک بڵێت، وەک وەحی و حەتمیەتێک وەریبگرن.
قارەمانە دۆڕاوەکە
بەکارھێنانی دەستەواژەی "قارەمانە دۆڕاوەکە" وەسفێکی وردی ئەو دیاردەیەیە دەكەم کە پەکەکە وەک پڕۆژەیەک بانگەشەی بۆ دەکات. کاتێک پڕۆژەی دەوڵەت-نەتەوەیی (کە هاوشێوەی ئەتاتورکیزم بوو) شکستی هێنا، ئۆجەلان ڕووی کردە ئەدەبیاتی ئوستوورەیی بۆ ئەوەی شکستی سیاسییەکەی "پیرۆز" بکات. بەمجۆرە، زیندان بوو بە قەڵایەک بۆ پاراستنی ئەو ئوستوورەیە لە هەر جۆرە ڕەخنەیەکی عەقڵانی.
ئۆجەلان لە ڕاستیدا لە زینداندا بوو بە ئوستوورەیەک، بەڵام ئەم ئوستوورەکردنە بەرهەمی "سەرکەوتن" نییە، بەڵکو بەرهەمی "قەرەبووکردنەوەی شکستە". ئەو لە ڕێگەی وردکردنەوەی کۆمەڵگەوە، ڕێگەی لە بەدامەزراوەبوون و پێگەیشتنی سیاسیی کورد گرت بۆ ئەوەی قارەمانێتییەکەی خۆی بپارێزێت. ئەوەی ئەمڕۆ دەمێنێتەوە، ئوستوورەیەکە کە لەسەر وێرانەی نەتەوەیەک بونیاد نراوە؛ ئوستوورەیەک کە زیاتر خەریکی خۆبزربوون و پیرۆزکردنی شکستە، نەک ڕێبەرایەتیکردنی کۆمەڵگەیەکی زیندوو بەرەو ئازادی.
گەمارۆی زەینی: چۆن "قەیرانی نەبڕاوە" دەبێتە ئامرازێکی مانەوە؟
لە مێژووی بزووتنەوە سیاسییەکاندا، زۆر دەگمەنە بزووتنەوەیەک بتوانێت بە هەموو ئەو ناکۆکییە ستراتیژییانەدا تێپەڕێت کە پەکەکە تێیدا دەژی، بێ ئەوەی هەرەس بهێنێت. نهێنیی ئەم مانەوەیە لە ڕاستیدا پەیوەستە بە بەرهەمهێنانی "گەمارۆی زەینی"یەکەوە کە ئۆجەلان لە ئیمراڵییەوە ئاراستەی پەیڕەوانی دەکات.
یاریی شەپۆلەکان: بەرهەمهێنانی قەیرانی ڕۆژانە
ئۆجەلان بە ڕێکخستنی "شەپۆلی سیاسی" و گۆڕینی بەردەوامی ئاراستەکان، پەیڕەوانی خۆی لە دۆخێکی "چاوەڕوانیی هەمیشەیی"دا دەهێڵێتەوە. ڕۆژێک باس لە چەکدانان دەکات، ڕۆژێک شەڕی ناوچەی سور ڕادەگەیەنێت، ڕۆژێک وەک دۆستی ئێران دەردەکەوێت و ڕۆژێکی دیکە بە زمانی چەپی تورکی، ترس لە "ئەمریکا و ئیسرائیل" وەک مەترسیی سەرەکی وێنا دەکات. ئەم "زیکزاکە بەردەوامە" تەنیا هەڵەی سیاسی یان ستراتیژی نییە، بەڵکو میکانیزمێکی کارایە بۆ ئەوەی پەیڕەوان نەتوانن لەسەر هیچ بنەمایەکی جێگیر بوەستن و ناچار بن هەمیشە چاویان لە "دەمی قارەمان" بێت بۆ وەرگرتنی وەڵامی نوێ.
پەیڕەو لەبری هاوڕێبازی
جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان "پەیڕەوکردن" و "هاوڕێبازی"دا هەیە. پەکەکە پەیڕەوی دروست کردووە، نەک هاوڕێبازی. لە هاوڕێبازیدا، بیرۆکە و مەنتق دەبێتە پێوەر، بەڵام لە پەیڕەویدا، "خود"ی ئۆجەلان دەبێتە میحوەر. بەم شێوەیە، هەرچییەک ئۆجەلان بڵێت، چونکە لە چەقی قەیرانەکەدا شوێنی بۆ خۆی داناوە، ئەوا دەبێتە "حەقیقەت". ئەم دۆخە پەیڕەوان لە قەفەسێکی زەینیدا دەهێڵێتەوە؛ قەفەسێک کە دەرگاکەی کراوەیە، بەڵام ئیرادەی دەرچوونیان لێ سەندراوەتەوە.
قارەمان لە چەقی وێرانەدا
ئۆجەلان لەو گەمارۆ زەینییەدا، خۆی وەک "چارەسەر" و "قەیران" لە یەک کاتدا نمایش دەکات. ئەو دەزانێت کە ئەگەر قەیرانەکە نەمێنێت، پێویستی بەو "قارەمانە ئوستوورەییە" نامێنێت. بۆیە، مانەوە لەو دۆخەی "نە شەڕ و نە ئاشتی"دا، نەک تەنیا سیاسەت، بەڵکو "خۆراکی زەینی"یە بۆ هێشتنەوەی پەیڕەوان لە ناو بازنەی گەمارۆکەدا.
ئەم بزووتنەوەیە لە ڕاستیدا جیهانێکە پڕ لە درز و کەلێن، چونکە لەسەر بنەمای "ناسنامەیەکی جێگیر" دانەمەزراوە، بەڵکو لەسەر بنەمای "لەرینەوەی بەردەوام" بونیاد نراوە. تا ئەو کاتەی ئۆجەلان لە چەقی ئەم گەمارۆیەدا بێت، ئەم جیهانە درزدارە هەرەس ناهێنێت، چونکە پەیڕەوانی ئەو لە قۆناغی "مرۆڤی خاوەن بڕیار"ەوە دابەزیون بۆ "پەیڕەوانی قەیران". ئەمە گەورەترین شکستی مەعریفییە کە لە ناو ئەم بزووتنەوەیەدا ڕوویداوە: بەدیلگرتنی عەقڵی مرۆڤەکان لە ڕێگەی بەکارهێنانی "گۆڕانکاریی بەردەوامی ئاراستەکان".
کەمتر ببینە