لە کاتێکدا ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر لێواری وەرچەرخانێکی مێژوویی بێپێشینەدایە، پەیوەندییەکانی نێوان هەولێر و بەغدا تەنیا وەک کێشەیەکی ناوخۆییی دەستووری نەماونەتەوە، بەڵکو بوونەتە بەشێکی دانەبڕاو لە کێبڕکێی توندی جیۆپۆلیتیکی نێوان جەمسەری. هەرێمی کوردستان، کە هێشتا شوێنەوارە سیاسی و دەروونییەکانی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ی بەسەرەوە ماوە، لە ئێستادا لە نێوان دوو بژاردەی چارەنووسسازدایە:
یان مانەوە وەک قەوارەیەکی دەستوری و لەناو عێراقێکی تائیفیدا، یان قۆستنەوەی هەرەسی هاوسەنگییەکانی ناوچەکە بۆ هەنگاونان بەرەو سەربەخۆیی.
ئەم ململانێیە نێوانیان دەریخستووە کە چیتر کێشەکانی مووچە و بودجە پرسەکانی تری دەستوری تەنها ئامرازێکی فشارن بۆ لاوازکردنی پێگەی سیاسیی هەرێم لەناو هاوکێشە هەرێمییەکاندا.
ئەزموونی ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ وانەیەکی تاڵی بە سیاسەتی کوردی بەخشی و ئەوەی سەلماند کە ئیرادەی ناوخۆیی بەبێ گەرەنتیی نێودەوڵەتی و یەکگرتوویی سیاسی، ناتوانێت ڕووبەڕووی جوگرافیایەکی گەمارۆدراو ببێتەوە.
بەڵام جەنگی گشتگیر دژ بە ئێران، دەکرێت تەواوی ئەو نەخشەیەی بەغدا و دراوسێکان کێشابوویان تێکبدات. لە ئەگەری هەر پێکدادانێکی ڕاستەوخۆدا، عێراق وەک قەوارەیەکی یەکگرتوو بەرگەی لێکەوتەکان ناگرێت و ئەمەش دەرفەتێکی زێڕین بۆ هەرێمی کوردستان دەڕەخسێنێت تاوەکو وەک "ناوچەیکی ئارام" و هاوبەشێکی ستراتیژیی ڕۆژئاوا دووبارە خۆی بناسێنێت.
دوای زیاتر لە سەدەیەک لە کارکردن بە میراتی "سایکس-پیکۆ"، ناوچەکە گەیشتووەتە قۆناغی داڕمانی دەوڵەت-نەتەوە تەقلیدییەکان، کە تێیدا ناسنامە لاوەکییەکانی وەک مەزهەب و نەتەوە بوونەتە بزوێنەری سەرەکیی ململانێکان. ڕووداوەکانی دوای ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣، وەک خاڵێکی جەوهەری، ئەو ڕاستییەیان سەلماند کە تەنانەت جێگیرترین پڕۆژە سیاسییەکانی وەک "ئاساییکردنەوە" ناتوانن بەبێ چارەسەرکردنی ڕەگ و ڕیشەی کێشە نەتەوەییەکان (بەتایبەت پرسی کورد) سەقامگیریی درێژخایەن دابین بکەن.
ئایا بە دروست بوونی دەوڵەتی کوردی ناوچەکە ئارامی سیاسی و ئابووری بە خۆیەوە دەبینێت، ئایا دەبێتە زیاتری بەرهەمهێنانی ئاشتی ئاسایش لە ناوچەکە؟
تێکۆشەران و سەرکردە سیاسیەکانی کورد بۆ دامەزراندنی دەوڵەت، مێژوویەکی پڕ لە هەوراز و نشێوی بڕیوە و لە ڕێگەی چەندین سەرکردەی کاریزماتیک و شۆڕشی جیاوازەوە گوزارشتی لێ کراوە. ئەم ڕەوتە بە شێوەیەکی کرداری لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بە ڕاپەڕینەکانی شێخ مەحمودی حەفید لە سلێمانی دەستی پێکرد، کاتێک وەک یەکەم مەلیکی کوردستان بەگژ ئینگلیزەکاندا چووەوە بۆ چەسپاندنی قەوارەیەکی سەربەخۆ.
هاوکات لە کوردستانی باکوور، شێخ سەعیدی پیران لە ساڵی ١٩٢٥دا شۆڕشێکی فراوانی دژی دەوڵەتی نوێی تورکیا بەرپا کرد بە ئامانجی ڕزگاریی نەتەوەیی، کە بە یەکێک لە وێستگە هەرە گرنگەکانی تێکۆشانی کورد دادەنرێت.
دواتر ئەم خەونە لە ساڵی ١٩٤٦دا لەسەر دەستی پێشەوا قازی محەمەد گەیشتە قۆناغی دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد؛ کە هەرچەندە تەمەنی کورت بوو، بەڵام توانی بۆ یەکەمجار دامەزراوەی دەوڵەتداری و ئاڵای کوردستان بە ڕەسمی نیشانی جیهان بدات.
دوای ڕووخانی کۆمار، ملا مصطفی بارزانی وەک ڕابەرێکی نەتەوەیی، بە ڕێبەرایەتیکردنی شۆڕشی ئەیلوول توانی پرسی کورد لە عێراقدا بچەسپێنێت و بناغەیەک بۆ ئۆتۆنۆمی و فیدراڵی دابڕێژێت، کە دواتر لە سەردەمی مۆدێرندا لەلایەن سەرۆك مسعود بارزانی پەرەی پێدرا. ئەگەرچی سەرکردەکانی تریش زیاتر لە ڕێگەی یەکخستنی ناوماڵی کوردەوە کاری بۆ بەهێزکردنی قەوارەی هەرێم دەکرد، هەر بۆیە سەرۆك مەسعود بارزانی لە ساڵی ٢٠١٧دا بە ئەنجامدانی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، هەوڵێکی ڕاستەوخۆی دا بۆ ئەوەی خەونی سەدساڵەی ئەم سەرکردە و تێکۆشەرانە لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆدا بەدی بهێنێت.
دروستبوونی دەوڵەتی
کوردی لە ناوچەکەدا وەک وەرچەرخانێکی مێژوویی دەبینرێت، کە دەکرێت ببێتە مایەی کۆتاییهێنان بە یەکێک لە درێژترین ململانێ نەتەوەییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە ڕووی سیاسییەوە، سەربەخۆیی کوردستان دەتوانێت ناسەقامگیرییە مێژووییەکانی ناوخۆی وڵاتانی وەک عێراق و سوریا کەم بکاتەوە؛ چونکە چارەسەرنەکردنی پرسی کورد هەمیشە وەک سەرچاوەیەک بۆ شەڕ و گرژی ماوەتەوە. هەرێمی کوردستان پێشتر لایەنە ئەرێنییەکانی ئەم بابەتەی لە زۆر بواردا سەلماندووە؛ لەوانە پاراستنی پێکەوەژیانی ئایینی و نەتەوەیی، گۆڕینی ناوچەکە بۆ پەناگەیەکی ئارام بۆ ئاوارەکان و نیشاندانی هێزێکی سەربازیی وەک پێشمەرگە، کە نەک هەر پارێزەری کوردستان، بەڵکو فاکتەرێکی گرنگی تێکشکاندنی تیرۆری نێودەوڵەتی بوو. ئەمەش سەلمێنەری ئەو ڕاستییەیە کە کورد دەتوانێت وەک بەرهەمهێنەرێکی ئاسایش لە ناوچەکەدا دەور ببینێت.
لە ڕووی ئابوورییەوە، دەوڵەتێکی سەربەخۆ کە خاوەنی سەرچاوەی دەوڵەمەندی وەک نەوت، گاز و ئاو بێت، دەتوانێت ببێتە جەمسەرێکی نوێی گەشەسەندن و پردێکی بازرگانیی گرنگ لە نێوان کەنداو، ئێران و تورکیادا، کە ئەمەش نەک تەنها بۆ کورد، بەڵکو بۆ ئابووریی دراوسێکان و جیهانیش سوودبەخش دەبێت. بەڵام بۆ ئەوەی ئەم ئارامییە بە تەواوی جێگیر بێت، پێویستە ئەم قەوارە نوێیە لەسەر بنەمای دامەزراوەییبوون، سەروەریی یاسا و شەفافیەت بنیاد بنرێت تا لە ناوخۆدا تووشی قەیران نەبێت. هەرچەندە ئەزموونی هەرێمی کوردستان لە چەند دەیەی ڕابردوودا مۆدێلێکی سەرکەوتووی بەڕێوەبردن و گەشەکردنی نیشان داوە، بەڵام بۆ داهاتوو، گۆڕینی ئەو دەستکەوتانە بۆ دەوڵەتێکی جێگیر، پێویستی بە هاوسەنگییەکی وردی دیپلۆماسی و یەکگرتوویی سیاسیی ناوخۆیی هەیە.
لەم سۆنگەیەوە، دروستبوونی دەوڵەتی کوردی لەم هەلومەرجەدا، زیاتر لەوەی خەونێکی نەتەوەیی بێت، دەبێتە پێویستییەکی ئەمنیی نێودەوڵەتی بۆ ڕێگریکردن لە هەرەسی تەواوەتیی ناوچەکە؛ بەو مەرجەی ناوماڵی کوردی لە دابەشبوونی "دوو زۆنی" ڕزگاری بێت و بتوانێت یەک گوتاری سیاسیی بەهێز ئاراستەی جیهان بکات.
دەگەینە ئەو ئەنجامەیکە، ئاییندەی هەرێمی کوردستان بەستراوەتەوە بە توانای مانۆڕکردن لە نێوان مینەکانی جەنگ و دەرفەتەکانی سەربەخۆیی. عێراقی فیدراڵ بەرەو قۆناغێکی "پاش-دەوڵەت" هەنگاو دەنێت کە تێیدا دەستوور تەنیا مرەکەبێکی سەر کاغەزە، بۆیە گرەوکردن لەسەر بەغدا بۆ دابینکردنی مافەکان، گەڕانە بەدوای سەرابدا. ئەگەر جەنگی ئەمریکا و ئێران ڕووبدات، مێژوو دەرفەتێکی هاوشێوەی کۆتایی جەنگی جیهانیی یەکەم بۆ کورد دەڕەخسێنێتەوە؛ لێرەدا کورد یان دەبێت بە یەکگرتوویی و لۆژیکێکی دەوڵەتانە بەرەو سەربەخۆیی هەنگاو بنێت، یان بۆ سەدەیەکی تریش وەک کەمینەیەکی گەمارۆدراو لەناو نەخشەیەکی پڕ لە کێشەدا بمێنێتەوە.