هەرێم نیوز
پێشەکی: جیاوازییەکی زەق لە نێوان یاسا و واقیعدا
لە کاتێکدا یاساکانی بودجەی عێراق مافێکی دیاریکراویان بۆ هەرێمی کوردستان جێگیر کردووە، بەڵام راپۆرتێکی تایبەتی فەرمانگەی میدیا و زانیاریی حکومەتی هەرێمی کوردستان، پەردە لەسەر راستییەکی تاڵ هەڵدەداتەوە. بەپێی راپۆرتەکە، کە بە هەماهەنگی لەگەڵ وەزارەتی دارایی و ئابووری ئامادە کراوە، لە ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢٥، کۆی شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان لەسەر کاغەز نزیکەی ١٤٦ ترلیۆن دینار بووە، بەڵام لە واقیعدا تەنیا ٤١ ترلیۆن دینار وەک تەمویل لەلایەن حکومەتی فیدراڵییەوە نێردراوە.
مووچەخۆران قوربانیی یەکەمین: پچڕانی هەشت ساڵ مووچە
ئامارەکانی ناو ڕاپۆرتەکە دەریدەخەن کە پشکی هەرێم لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٧ بەرێژەی ١٧٪ بووە و دواتر بۆ ١٢.٦٧٪ کەم کراوەتەوە، بەڵام تێکڕای ئەو ڕێژەیەی بە کردەیی بۆ هەرێم نێردراوە تەنیا ٢.٠٤٪ی کۆی گشتیی بودجەی عێراق بووە. ئەم کەمییە کاریگەریی ڕاستەوخۆ و قورسی لەسەر ژیانی مووچەخۆران هەبووە؛ لە کۆی ١٤٤ مانگ لەم ماوەیەدا، حکومەتی فیدراڵی تەنیا ٤٦ مووچەی دابین کردووە. ئەمەش بەو واتایە دێت کە تەنیا نزیکەی چوار ساڵ مووچە هەژمار کراوە و هەشت ساڵی دیکە پچڕانی تێکەوتووە و ڕووبەڕووی قەیران بووەتەوە. بۆ نموونە، لە ساڵەکانی ٢٠١٦ و ٢٠١٧دا حکومەتی عێراق هیچ بڕە پارەیەکی بۆ هەرێمی کوردستان نەناردووە.
هاوکێشەی نادادپەروەرانەی خەرجییە سیادییەکان
یەکێکی دیکە لە کێشە بنەڕەتییەکانی دابەشکردنی بودجە، شێوازی هەژمارکردنی خەرجییە سیادییەکانە. حکومەتی فیدراڵی نزیکەی دوو هێندەی شێوازی دادپەروەری، پشکی هەرێم لە بودجەی سیادی دەبڕێت. لە سێ ساڵی بودجەی (٢٠٢٣-٢٠٢٥)، تێکڕای خەرجییە سیادییەکان ٢٣٪ی بودجە پێکدەهێنێت کە دەکاتە ١٤٢.٣ ترلیۆن دینار. بەغدا لەبری ئەوەی ١٢.٦٧٪ی پشکی هەرێم لەم بڕە هەژمار بکات (کە دەکاتە ٩.٩ ترلیۆن دینار)، ڕاستەوخۆ پشکی هەرێم لە کۆی گشتی بڕیوە کە دەکاتە ١٨.١ ترلیۆن دینار. ئەمەش جیاوازییەکی ساڵانەی بە بڕی ٢.٧ ترلیۆن دینار دروست کردووە. سەرباری ئەوەی هەرێم بە بڕی زیاتر لە ٦٥ ترلیۆن دینار بەشداریی لە خەرجییە سیادییەکان کردووە، بەڵام هیچ پشکێکی لێ وەرنەگرتووە و هیچ بڕە پارەیەک بۆ وەزارەتی پێشمەرگە و قەرزەکانی هەرێم تەرخان نەکراوە.
پێشێلکاریی دیمۆگرافی و ئامارەکانی سەرژمێری
ڕاپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر پێشێلکارییەکی دیکەی دیمۆگرافی بەرامبەر بە هەرێمی کوردستان. بەپێی ئامارەکانی وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵی و سەرژمێریی ساڵی ٢٠٢٤، ڕێژەی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان ١٤.١٤٪ی کۆی دانیشتووانی عێراق پێکدەهێنێت. لەگەڵ ئەوەشدا، حکومەتی فیدراڵی ئەم ڕاستییەی پشتگوێ خستووە و ڕێژەی ناردنی کرداریی بۆ ٢.٠٤٪ دابەزاندووە. تەنانەت لە ڕەشنووسی بودجەی ساڵی ٢٠٢٧دا، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەنجامی سەرژمێرییەکە، پشکی کوردستانی بۆ ١٢.٧٠٪ کەم کردووەتەوە.
دەرەنجام
داتاکانی ئەم ڕاپۆرتە فەرمییە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە قەیرانی دارایی هەرێمی کوردستان پەیوەندیی بە پابەندنەبوونی هەرێمەوە نەبووە لەبەرامبەر بەغدا. بەڵکو ئەمە پرۆسەیەکی بەرنامەبۆداڕێژراو بووە بۆ دروستکردنی ئاستەنگ و داوی دارایی، بە ئامانجی کەمکردنەوەی شایستە داراییەکانی خەڵکی کوردستان بۆ نزمترین ئاست لەلایەن حکومەتی فیدراڵییەوە.