هەرێم نیوز

لەگەڵ توندبوونەوەی گرژییە سەربازییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران لە ناوچەی کەنداو، جارێکی تر پرسی گەرووی هورمز وەک گەورەترین کارتی فشاری ئێران هاتووەتە پێشەوە. جەلال دەهقانی فەیروزئابادی، سکرتێری ئەنجومەنی ستراتیژیی پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئێران، بە راشکاوی رایگەیاندووە کە لە ئەگەری هەر پێکدادانێکی سەربازیدا، وڵاتەکەی گەرووی هورمز دادەخات.

ئەم هەڕەشەیە جیهانی تووشی دڵەڕاوکێ کردووە، چونکە ئەم گەرووە تەنها رێڕەوێکی ئاویی ئاسایی نییە، بەڵکو بە "خوێنبەری سەرەکی" ئابووریی جیهان دادەنرێت و هەر تێکچوونێک تێیدا دەبێتە هۆی قەیرانێکی دارایی کە وێنەی نەبووە.

گرنگیی ستراتیژی و ژمارەکان

گەرووی هورمز کە دەکەوێتە نێوان ئێران و عومان، لە رووی جوگرافییەوە زۆر تەسکە و لە هەندێک شوێندا پانییەکەی تەنها 40 بۆ 50 کیلۆمەترە. بەڵام ئەم خاڵە بچووکە، رۆژانە زیاتر لە 20 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و بەرهەمە گازییەکانی لێوە تێپەڕ دەبێت، کە ئەمەش دەکاتە نزیکەی 20٪ی تەواوی بەرهەمی نەوتی جیهان.

بەپێی ئامارەکانی کۆمپانیای ڤۆرتێکسا، ساڵانە بەهای ئەو وزەیەی بەم گەرووەدا تێپەڕ دەبێت دەگاتە نزیکەی 600 ملیار دۆلار. وڵاتانی وەک سعوودییە، ئیمارات، کوەیت، عێراق و قەتەر، بۆ گەیاندنی نەوت و گازەکەیان بە جیهان، بەتایبەت بۆ بازاڕەکانی ئاسیا، هیچ رێگەیەکی تریان نییە جگە لەم گەرووە.

ئەمریکا و ئامادەکارییە سەربازییەکان

لە بەرامبەر ئەم هەڕەشانەدا، ئەمریکا هەنگاو بە هەنگاو هێزە سەربازییەکانی لە کەنداودا زیاد کردووە. وەزارەتی گواستنەوەی ئەمریکا فەرمانی بە کەشتییە بازرگانییەکان کردووە کە لە ئاوە هەرێمییەکانی ئێران دوور بکەونەوە. ئەم جوڵانە بوونەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا.

سێر ئەلێکس یانگەر، بەرپرسی پێشووی دەزگای هەواڵگریی بەریتانیا (MI6)، هۆشداری دەدات کە داخستنی ئەم گەرووە قەیرانێکی ئابووریی "ئەفسانەیی" دروست دەکات، چونکە جیهان لەم ساتەدا توانای بەرگەگرتنی پچڕانی ئەو بڕە زۆرەی وزەی نییە.

ئێران چۆن دەتوانێت گەرووەکە دابخات؟

شارەزایانی سەربازی ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران پێویستی بە جەنگێکی سەرتاسەری نییە بۆ داخستنی گەرووەکە. تاران دەتوانێت لە رێگەی چەند تاکتیکێکی "شەڕی ناهاوسەنگ"ەوە کارەکانی گواستنەوە پەکبخات.

یەکێک لە کاریگەرترین رێگاکان بەکارهێنانی مینی دەریاییە لە رێگەی بەلەمی خێرا و ژێر دەریاییە بچووکەکانەوە.

هەروەها ئێران خاوەنی کۆمەڵێکی زۆر لە مووشەکی دژە کەشتییە کە لە کەناراوەکان جێگیری کردوون.

تەنها لێدان لە یەک یان دوو نەوتکێشی گەورە لەو رێڕەوە تەسکەدا، دەبێتە هۆی ئەوەی کۆمپانیاکانی دڵنیایی، رێگە بە کەشتییەکانی تر نەدەن بچنە ناو کەنداو، ئەمەش بە کردەیی گەرووەکە دادەخات بێ ئەوەی سوپای ئێران پێویستی بە گرتنی تەواوی ئاوەکە هەبێت.

کێ زۆرترین زیان دەکات؟

بەپێچەوانەی ساڵانی هەشتاکان، ئێستا ئەمریکا کەمتر پشت بە نەوتی کەنداو دەبەستێت، چونکە بەرهەمهێنانی ناوخۆیی خۆی زیاد کردووە. لە راستیدا، گەورەترین زیانمەند وڵاتانی ئاسیان.

چین، هیندستان، ژاپۆن و کۆریای باشوور نزیکەی 84٪ی ئەو نەوتە دەبەن کە لە هورمزەوە دێت. داخستنی گەرووەکە دەبێتە هۆی ئیفلیجبوونی پیشەسازییەکانی ئەم وڵاتانە.

هەروەها وڵاتانی عەرەبی کەنداو کە داهاتی سەرەکییان لەسەر نەوتە، تووشی کێشەی دارایی گەورە دەبن. بۆیە ئەم وڵاتانە فشارێکی زۆر لەسەر واشنتۆن دروست دەکەن بۆ ئەوەی دۆخەکە نەگاتە جەنگ.

دکتۆرینی بەرگریی ئێران و وەڵامی نێودەوڵەتی

بۆ ئێران، هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز وەک "چەکێکی ئەتۆمیی سیاسی" وایە. تاران دەزانێت کە ناتوانێت بۆ ماوەیەکی زۆر لە بەرامبەر هێزی دەریایی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی خۆی بگرێت، بەڵام دەیەوێت نیشانی بدات کە تێچووی هەر هێرشێک بۆ سەر ئێران، وێرانبوونی ئابووریی هەموو جیهان دەبێت.

لە لایەکی ترەوە، ئەمریکا و ئیسرائیل جەختیان کردووەتەوە کە هەرگیز رێگە نادەن ئێران کۆنترۆڵی سەرچاوە گرنگەکانی وزەی جیهان بکات و ئامادەن هێزی سەربازی بەکاربهێنن بۆ کردنەوەی رێڕەوەکە.

ئەزموونی مێژوویی و داهاتوو

لە کاتی جەنگی ئێران و عێراقدا (1980-1988)، کە بە "جەنگی تانکەرەکان" ناسراوە، ئێران هەوڵی هاوشێوەی دا، بەڵام تەنها توانی تێچووی گواستنەوە و دڵنیایی بەرز بکاتەوە و نەیتوانی بە تەواوی گەرووەکە دابخات. بەڵام ئێستا تەکنەلۆژیای مووشەکی و درۆنەکانی ئێران زۆر پێشکەوتووترن.

لە کۆتاییدا، گەرووی هورمز تەنها شوێنێکی جوگرافی نییە، بەڵکو گۆڕەپانی یەکلاکەرەوەی ململانێی هێزە گەورەکانە. ئەگەرچی دیپلۆماسی هێشتا بەردەوامە، بەڵام سێبەری جەنگ و داخستنی ئەم گەرووە وەک هەڕەشەیەکی بەردەوام بەسەر سەری جیهانەوە دەمێنێتەوە.