هەرێم نیوز

ماوە ماوە بومەلەرزەى سروشتى و سیاسی بەرۆکی سلێمانی دەگرێت و هەرزوو ئەم بوومەلەرزانە تێدەپەڕن، بەڵام لە ئێستادا زانایان باس لەوە دەکەن کێشەیەکی گەورە رووى لەم شارە زیندووە جیۆلۆجی و مرۆییەیە، ئەویش ئەوەیە ناوچەی سلێمانی  لەسەر یەکێک لە چالاکترین ناوچەکانی پێکدادانی پلێتە سروشتییەکانى بومەلەرزەیە، پێگەى ئەلیکترۆنی جەزیرە لەو بارەیەوە راپۆرتێکی دوورو درێژى بڵاوکردووەتەوە.

پێگەکە نوسیویەتى: دەستەواژەی "پەڕەی گەرم" بە شێوەیەکی مەجازی بۆ ئاماژەدان بەو شوێنانە بەکاردێت کە گرژیی سیاسی یان کۆمەڵایەتی تێدایە، بەڵام لە باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراق، لە ناوچەی سلێمانی، ئەم دەربڕینە بووەتە بابەتێکی  جیۆلۆجی گەرمی چاوەڕوان نەکراو کە هاتنی بومەلەرزەیە. 

بەگوێرەى راپۆرتەکە توێژینەوەیەکى زانستى لە  "گۆڤاری زانستەکانی زەوی ئاسیا((Journal of Asian Earth Sciences  بڵاوکراوەتەوە، جەخت لەوە دەکاتەوە کە شارەکە لەسەر پەڕەیەکی جیۆلۆجی چالاک هەڵکەوتووە، لەژێر پەستانی پێکدادانی هەردوو پەڕەی عەرەبی و ئۆراسیدا بەردەوام دەجووڵێت و درزی تێدەبێت. 

ئەم توێژینەوەیە، کە توێژەرەکانی بۆ "الجزيرة نت" قسەیان کردووە، نوێترین ڕێگاکانی چاودێری بوومەلەرزە و شیکردنەوەی داتاکانیان باسکردووە، بۆ ئەوەی یەکەم نەخشەی ورد و جێی متمانە بۆ چینەکانی زەوی لەم پشتوێنە پێکدادەرە چالاکەدا پێشکەش بکات، لەگەڵ ڕوونکردنەوەی کاریگەرییەکانی ئەمە لەسەر تێگەیشتن لە چالاکی بوومەلەرزە لە ناوچەکە و سامانە کانزاییەکانی وەک نەوت و غاز.

زانایان باسیان لەوە کردووە ناوچەی سلێمانی لەسەر یەکێک لە چالاکترین ناوچەکانی پێکدادانی کیشوەری جیهانە کە بە "پشتوێنەى زاگرۆس" دەناسرێت، لەوێ بلۆکی عەرەبی لەگەڵ بلۆکی ئۆراسی پێکدادەن.
 چینەکانی چۆن دابەشبوون؟ 

سنووری جیاکەرەوەی نێوان توێژاڵ و ناوکی زەوی (کە بە "مۆهۆ" دەناسرێت) لە کوێیە؟ و ئایا ئەم سنوورە تیژە یان پلەبەپلەیە؟

توێژەران هەوڵیان دا وەڵامی ئەم پرسیارانە بدەنەوە، ئەمەش وای کردن بگەنە دەستکەوتی گرنگ لە دیاریکردنی ناوچەکانی سەرهەڵدانی بوومەلەرزە، بڵاوبوونەوەی شەپۆلەکان، و دابینکردنی زانیاری دەربارەی ئەو شوێنانەی ئەگەری کۆبوونەوەی نەوت و غازیان تێدایە.

توێژەران چۆن وەڵامی پرسیارەکانیان دایەوە؟
توێژەران لە توێژینەوەکەیاندا مۆدێلێکی داهێنەرانەیان بۆ کێشانی نەخشەی ناوەکی زەوی لەژێر سلێمانی بەکارهێناوە، ئەویش لەڕێگەی یەکخستنی دوو شێوازی بوومەلەرزەزانی تەواوکەر بۆ یەکەمجار لە ناوچەکەدا؛ کە بریتی بوون لە ئامرازی "شیکردنەوەی شەپۆلەکانی بوومەلەرزە" (Receiver Functions) و "شەپۆلە ڕووکەشییەکانی ڕایلی" (Rayleigh waves).
کاتێک بوومەلەرزەیەک لە شوێنێکی دوور ڕوودەدات، شەپۆلی لێ دەبێتەوە، خێراترین دانەیان پێی دەوترێت شەپۆلی "P" کە بە ناو چینە جیاوازەکانی زەویدا تێدەپەڕێت تا دەگاتە وێستگەی چاودێری. ئەم شەپۆلە لە سنووری هەر چینێکدا دەشکێتەوە یان ڕەنگدەداتەوە، بەمەش شێوە و خێراییەکەی دەگۆڕێت بەپێی جۆری ئەو بەردانەی پێیدا تێدەپەڕێت.

ئامرازی شیکردنەوەی شەپۆلەکان پشت دەبەستێت بە خوێندنەوەی "شێواوی" ئەو شەپۆلە کاتێک دەگات، بۆ ئەوەی بزانرێت لە ڕێگەکەیدا لە ناو زەویدا تووشی چی بووە. ئەم ڕێگەیە دەکرێت بە "گوێگرتن" لە چۆنیەتی گەیشتنی شەپۆلەکان بچوێنرێت؛ جیاوازی شێوەی شەپۆلەکان بە زانایان دەڵێت زەوی لە قووڵاییەکەیدا چی شاردووەتەوە لە چینە بەردینەکان، ئەمەش ڕێگە دەدات تێبگەین توێژاڵی زەوی لەژێر ناوچەکەدا چۆن درزی تێبووە.

شەپۆلەکان تەنها لە ناو زەویدا ناڕۆن، بەڵکو هەندێکیان بەسەر ڕووی زەویدا دەخزێن، ئەمانەش پێیان دەوترێت "شەپۆلەکانی ڕایلی"؛ ئەمانە ئەو شەپۆلانەن کە وادەکەن زەوی بە شێوەی بەرز و نزمی شەپۆل بدات و بەرپرسن لە زۆربەی وێرانکارییەکان لە کاتی بوومەلەرزەدا. دەکرێت بەو شەپۆلانە بچوێنرێن کە لە ئاودا دروست دەبن کاتێک بەردێک فڕێ دەدەیتە ناو گۆمێکەوە، بەڵام ئەمە لەسەر ڕووی زەوی ڕوودەدات.

عیماد ئەلخەرسان، مامۆستا لە بەشی ئەندازیاری نەوت و غاز لە زانکۆی بەسرە و یەکێک لە توێژەرانی بەشدار لە توێژینەوەکە بە "الجزيرة نت" دەڵێت: "ئەم یەکخستنە داهێنەرانەی نێوان ئەم دوو ئامرازە، بینینێکی تەواوی پێ داین بۆ ئەوەی لەژێر زەویدا دەگوزەرێت. هەر ئامرازێک بەتەنها کورت دەهێنێت؛ شیکردنەوەی شەپۆلە قووڵەکان زۆر لێهاتووە لە دیاریکردنی سنووری نێوان چینەکان وەک سنووری نێوان توێژاڵ و ناوەکی زەوی، بەڵام بە وردی خێرایی بەردەکان و تایبەتمەندییەکانیان دیاری ناکات."

دەشڵێت: "لە بەرامبەردا، شەپۆلە ڕووکەشییەکان بە وردی و خێرایی شەپۆلەکان لە ناو بەردەکاندا ئاشکرا دەکەن، بەڵام توانای کەمتریان هەیە لە دیاریکردنی قووڵایی ڕاستەقینەی ئەو سنوورانە.

لێرەدا ڕۆڵی یەکخستنی هەردوو ڕێگاکە دەردەکەوێت کە ڕێگەی پێ داین ئەو گرفتە تێپەڕێنین کە پێی دەوترێت (ئاڵوگۆڕی خێرایی و قووڵایی)، واتە تێکەڵکردنی ئەوەی ئایا گۆڕانکارییەکە بەهۆی قووڵایی چینەکەیە یان بەهۆی سروشتی خودی بەردەکانە."

ئەم یەکخستنە وەک ئەوە وایە کەسێک نەخشەی شارێکی هەبێت بەبێ پێوانەی دووری، و کەسێکی تر پێوانەی هەبێت بەبێ نەخشە؛ هەریەکەیان تەنها نیوەی ڕاستییەکە دەبینن، بەڵام کاتێک هەردوکیان کۆدەبنەوە، نەخشەیەکی ڕوون و وردی ئەوەی لەژێر زەویدا شاراوەیە دەردەکەوێت.

ناوچەیەک لەسەر سیستمێکی تێکتۆنی چالاک
جەزیرە نوسیویەتی: خەرسان ڕوونی دەکاتەوە ئەوەی لەژێر سلێمانیدا دەگوزەرێت بێدەنگییەکی جیۆلۆجی نییە، بەڵکو درزبردنی هێواش و بەردەوامە کە لە ئەنجامی پێکدادانی بەردەوامی نێوان پلێتى عەرەبی و هاوتا ئۆراسییەکەی دروست دەبێت.

دەشڵێت: "ئەو مۆدێلە بوومەلەرزەزانییە وردەی لە توێژینەوەکەدا بەکارهات، توێژاڵێکی ئەستووری نیشان دا کە دابەشبووە بۆ چوار چین و هەر یەکێکیان لەژێر پەستاندا بە شێوەیەکی جیاواز لە جووڵەدان، لەگەڵ گواستنەوەیەکی پلەبەپلە و نەک کتوپڕ لە سنووری نێوان توێژاڵ و ناوەکی زەویدا، ئەمەش ئاماژەیە بۆ پلەی گەرمی بەرز و درزی قووڵ لە بەردەکاندا."

بە گوتەی توێژەرەکە، ئەم تایبەتمەندییانە واتای ئەوەیە کە لە توێژاڵی باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراقدا، سترێس و فشار بە تێپەڕبوونی کات کەڵەکە دەبێت لەبری ئەوەی بە خێرایی بڕەوێتەوە، ئەمەش ئەگەری ڕزگاربوونی ئەو فشارانە بە شێوەی بوومەلەرزە لە داهاتوودا زیاد دەکات.
هەرچەندە توێژینەوەکە پێشبینی (کات یان هێز)ی بوومەلەرزەیەکی دیاریکراو ناکات، بەڵام بەڵگەیەکی زانستی ڕوون پێشکەش دەکات کە ناوچەکە لەسەر سیستمێکی تێکتۆنی چالاکە، و ڕوودانی بوومەلەرزە لێرەدا پرسیاری "ئایا ڕوودەدات؟" نییە، بەڵکو زیاتر لە پرسیاری "کەی ڕوودەدات؟" نزیکە.

تەڵە سروشتییەکانی هایدرۆکاربۆن (نەوت و غاز)
ئەنجامەکانی توێژینەوەکە تەنها لە کەشفکردنی نیشانەکانی بوومەلەرزەدا ناوەستێت، بەڵکو توێژەران ژینگەیەکی جیۆلۆجی گونجاویشیان بۆ دروستبوون و کۆبوونەوەی نەوت و غاز وەسف کردووە.

حەیدەر محەمەد، مامۆستا لە زانکۆی ئیمام جەعفەری سادق لە بەغداد و توێژەری بەشدار لە توێژینەوەکە دەڵێت: "ئەو مۆدێلە زانستییەی بەکارهێنراوە، چینێکی نیشتووی ئەستووری ئاشکرا کردووە کە قووڵاییەکەی دەگاتە نزیکەی ١٠ کیلۆمەتر، ئەمەش وەک حەوزێکی قووڵ وایە کە یارمەتی گلدانەوەى هایدرۆکاربۆنەکان دەدات لەناو ئەوەی بە (تەڵە سروشتییەکان) دەناسرێت."
ڕوونی دەکاتەوە کە داتاکان نیشانیان داوە سروشتی بەردەکان و پلەی گەرمییان لە قووڵاییدا کاریگەری هەیە لەسەر چۆنیەتی پەستانی نیشتووەکان و پێگەیشتنی ماددە ئۆرگانییەکان کە بە تێپەڕبوونی کات دەبنە نەوت و غاز.

"لەوە گرنگتر، ئەم تێگەیشتنە نوێیە ڕێگەمان پێ دەدات شوێنپێی ئەو ڕێڕەوانە هەڵبگرین کە لەوانەیە ماددە هایدرۆکاربۆنییەکان لە ناوقوڵایی زەویدا پێیدا بجوڵێن، و ئەو ناوچانە دەستنیشان بکەین کە ئەگەری کۆبوونەوەیان تێدایە لەناو ئەم چوارچێوە جیۆلۆجییە ئاڵۆزەی چین و درزەکان لە باکووری ڕۆژهەڵاتی عێراقدا."

ئاڵنگاریی و وانە وەرگیراوەکان
وەک سەعاد محەمەد عەلی لە بەشی جیۆلۆجی لە کۆلێژی زانستی زانکۆی بەسرە دەڵێت، وانەی وەرگیراو لەم توێژینەوەیە ئەوەیە کە "جۆری داتاکان زۆر گرنگترە لە زۆرییان".

 بە گوێرەى ئامارەکان لە سلێمانی ٣١٢ بوومەلەرزەی دووری تۆمار کراوە، بەڵام ٣٠٣ دانەیان پڕ بوون لە ژاوەژاو یان ناڕوون بوون، بۆیە تەنها ٩ دانەیان هەڵبژێردراون کە ئاماژەکانیان زۆر پاک بووە. بۆ شەپۆلەکانی ڕایلی-ش بە هەمان شێوە، ١٨٧ ڕووداو هەبوون و تەنها ٢٠ دانەیان هەڵبژێردراون.

سەعاد ڕوونی دەکاتەوە: "ئەم هەڵبژاردنە وردە ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی هەبووە لەسەر ئەنجامەکان، بەجۆرێک خوێندنەوەی شەپۆلەکان جێگیرتر بوون و وردی مۆدێلەکە باشتر بوو لەگەڵ قووڵبوونەوە لە ناو توێژاڵی زەویدا."

ئەم مامۆستایە ئاماژە بەوەش دەکات کە ڕێگەی گەیشتن بەم مۆدێلە ئاسان نەبووە، چونکە تیمی توێژینەوە ڕووبەڕووی ئاڵنگاریی تەکنیکی گەورە بوونەوە، کە گرنگترینیان "ژاوەژاو"ی ناوخۆیی بوو کە بەهۆی چالاکی مرۆیی و سروشتییەوە دروست دەبوو، جگە لە ئاڵۆزی تێکتۆنی ناوچەکە کە لە سنووری پێکدادانی پلێتەکاندایە.

ئاڵنگارییەکی تر بریتی بوو لە ڕێکخستنی وردی هاوکێشەکان لە کاتی یەکخستنی داتاکان، چونکە پێویست بوو هاوسەنگییەکی هەستیار لە نێوان کێشی هەر جۆرە داتایەکدا دروست بکرێت؛ چونکە پێدانی کێشێکی زۆر بە یەک جۆر لەسەر حیسابی ئەوی تر، دەبووە هۆی تێکدانی وێنە کۆتاییەکە.

هەرچۆنێک بێت، ئەم توێژینەوە رەهەندی زانستى وردی هەیە و ئاماژەیەکە بۆ ئەگەرى هەر بوومەلەرزەیەک کە لە داهاتوودا لەم ناوچەیەدا رووبدات، بۆیە ئەرکی شارەزایانی بوارەکەیە کە وردەکاریی زیاتری تێدا بکەن و بەدواداچوون بکەن بۆ ئەم بابەتە کە هێشتا لە تیۆرییەکی زانستیى تێپەڕی نەکردووە.