پێشەکی

لە سەردەمی هاوچەرخدا خوێندەواری تەنها بە توانای خوێندنەوە و نووسین سنووردار نابێت. گۆڕانی تەکنەلۆژیا، فراوانبوونی ئینتەرنێت، تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و ئێستا ژیری دەستکرد، واتای خوێندەوارییان گۆڕیوە. ئەمڕۆ کەسێک لە ڕووی کۆمەڵایەتی و پیشەییەوە ناتوانێت بە تەواوی کارا بێت ئەگەر تەنها بتوانێت دەق بخوێنێتەوە، بەڵکو پێویستە بتوانێت زانیاری بدۆزێتەوە، هەڵیبسەنگێنێت، بەراوردی بکات، بە شێوەیەکی بەرپرسیارانە بەکاری بهێنێت و لە ژینگەی دیجیتاڵدا خۆی و کۆمەڵگەکەی لە هەڵە، فریودان، پروپاگەندا و بەکارهێنانی نادروستی داتا بپارێزێت.

لەو چوارچێوەیەدا، ژیری دەستکرد قۆناغێکی نوێ و هەستیارە لە خوێندەواری دیجیتاڵ. AI تەنها ئامرازێکی تەکنیکی نییە؛ بەڵکو ئامرازێکە کە دەتوانێت دەق بنووسێت، شیکردنەوە بکات، زانیاری ڕێکبخات، پرسیار دروست بکات، ڕاپۆرت ئامادە بکات و هەندێک جار کاریگەری لە شێوازی بیرکردنەوەی بەکارهێنەر بکات. بۆیە پرسیاری گرنگ ئەوەیە: AI لە کوێی خوێندەواری دیجیتاڵدا دەوەستێت؟ ئایا بەکارهێنانی AI بە سەرچاوە دادەنرێت؟ ئەگەر کەسێک بابەت، پرسیار و زانیاری بداتە AI و دوای پشکنین و چاککردنەوە بڵاوی بکاتەوە، ئەو دەقە بە نووسینی کێ حساب دەکرێت؟

یەکەم: چەمکی خوێندەواری دیجیتاڵ

خوێندەواری دیجیتاڵ تەنها توانای بەکارهێنانی مۆبایل، کۆمپیوتەر، فەیسبووک، گووگڵ یان ئەپلیکەیشنەکان نییە. ئەمانە تەنها ئاستی سەرەتاییی بەکارهێنانی تەکنەلۆژیا پێکدەهێنن. خوێندەواری دیجیتاڵ بە مانای فراوانتر بریتییە لە توانای دۆزینەوە، هەڵسەنگاندن، ڕێکخستن، بەکارهێنان، دروستکردن و پاراستنی زانیاری لە ژینگەی دیجیتاڵدا.

کەسێکی خوێندەوار دیجیتاڵ تەنها نازانێت چۆن پەیام بنێرێت یان پۆست بڵاو بکاتەوە، بەڵکو دەزانێت پێش بڵاوکردنەوەی زانیاری پرسیار بکات: ئەم زانیارییە لە کوێوە هاتووە؟ سەرچاوەکە باوەڕپێکراوە؟ مەبەستی بڵاوکەرەوە چییە؟ ئایا دەق، وێنە یان ڤیدیۆکە ڕاستە یان دەستکاری کراوە؟ ئایا ئەم پەیامە هەوڵی ترساندن، هاندانی نەفرەت، فریودان، قەڵەمڕەوکردن یان کاریگەریی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەدات؟

بۆیە خوێندەواری دیجیتاڵ پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە، ڕەوشتی زانیاری، ئاسایشی داتا و بەرپرسیاریی کۆمەڵایەتی هەیە. بەکارهێنەری تەکنەلۆژیا ئەگەر ئەم توانایانەی نەبێت، لە جیهانی دیجیتاڵدا تەنها بەکارهێنەر نییە؛ زۆرجار خۆی دەبێتە بەکارهاتووی تەکنەلۆژیا.

دووەم: شوێنی ژیری دەستکرد لە خوێندەواری دیجیتاڵدا

ژیری دەستکرد بەشێکی پێشکەوتووی خوێندەواری دیجیتاڵە. ئەگەر خوێندەواری دیجیتاڵ توانای گەڕان، هەڵسەنگاندن و بەکارهێنانی زانیاری بێت، خوێندەواری AI توانای بەکارهێنانی ژیری دەستکردە بە شێوەیەکی هۆشیار، سنووردار، ڕەخنەگرانە و بەرپرسیارانە.

AI لە ئاستەکانی خوێندەواری دیجیتاڵدا لە ئاستێکی باڵاتر دەوەستێت. لە ئاستی یەکەمدا کەس فێری بەکارهێنانی ئامێر و پلاتفۆرم دەبێت. لە ئاستی دووەمدا فێری گەڕان و دۆزینەوەی زانیاری دەبێت. لە ئاستی سێیەمدا فێری هەڵسەنگاندنی سەرچاوە و جیاکردنەوەی ڕاست و هەڵە دەبێت. لە ئاستی چوارەمدا توانای بەرهەمهێنانی ناوەڕۆک، وەک نووسین، ڕاپۆرت، پێشکەشکردن، وێنە یان ڤیدیۆ پەرە دەسێنێت. بەڵام لە ئاستی پێنجەمدا، AI دەبێتە ئامرازێک کە نەتەنها بەکارهێنەر زانیاری دەدۆزێتەوە، بەڵکو زانیاری بۆی ڕێکدەخات، شیدەکاتەوە، زمانی چاک دەکات، بابەت پێکدەهێنێت و بیرۆکە پێشنیار دەکات.

لێرەدا مەترسییەکە دەردەکەوێت: AI زۆرجار دەقێکی ڕێک، قەناعەتپێکەر و بە شێوەیەکی دڵنیایانە بەرهەم دەهێنێت. بەڵام دەقی جوان و ڕێک بە مانای زانیاریی ڕاست، سەرچاوەی بەهێز یان شیکردنەوەی زانستی نییە. بۆیە خوێندەواری AI پێویستی بە توانایەکی نوێ هەیە: توانای جیاکردنەوەی “دەقی باش” لە “زانیاریی پشتڕاستکراو”.

سێیەم: AI ئامرازە، نە سەرچاوە

یەکێک لە هەڵە باوەکان لە بەکارهێنانی AI ئەوەیە کە هەندێک کەس یان دەزگا وەڵامی AI وەک سەرچاوەی زانستی دادەنێن. ئەمە تێگەیشتنێکی نادروستە. AI بە مانای زانستی سەرچاوەی سەرەکی نییە، بەڵکو ئامرازێکە بۆ ڕێکخستن، کورتکردنەوە، شیکردنەوە، پێشنیارکردنی چوارچێوە، باشترکردنی زمان و هاوکاریکردنی پرۆسەی بیرکردنەوە.

کاتێک AI دەڵێت “توێژینەوەکان دەڵێن”، پێویستە بزانرێت کام توێژینەوە؟ لە کوێ بڵاو بووەتەوە؟ کێ نووسیوویەتی؟ ساڵی چەندە؟ ئایا سەرچاوەکە ئەکادیمییە، فەرمییە، سیاسییە، بازرگانییە یان ڕاگەیاندنییە؟ ئەگەر ئەم پشکنینە نەکرێت، بەکارهێنانی AI دەبێتە دووبارەکردنەوەی زانیاریی ناپشکنراو.

جیاوازیی بنەڕەتی لێرەدا ئەوەیە کە AI دەتوانێت وەک ئامرازی نووسەر بەکاربهێنرێت، بەڵام نابێت وەک بەڵگەی کۆتایی بەکاربهێنرێت. سەرچاوەی زانستی دەبێت کتێب، وتاری پشکنراو، ڕاپۆرتی فەرمی، داتای باوەڕپێکراو، بەڵگەی یاسایی، یان سەرچاوەیەکی دیاریکراوی پسپۆڕی بێت. AI دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ گەیشتن بەو سەرچاوانە، بەڵام جێگایان ناگرێتەوە.

چوارەم: کێشەی کوردستان؛ بەکارهێنان هەیە، خوێندەواری نییە

لە کوردستاندا کێشەکە تەنها ئەوە نییە کە هەندێک کەس AI بە دروستی بەکارناهێنن. کێشە قووڵترە: کولتووری هەڵسەنگاندنی سەرچاوە لاوازە. پێش هاتنی AI ش، بەشێک لە خەڵک هەواڵی فەیسبووک، ڤیدیۆی بێسەرچاوە، دەنگۆ، وتەی کەسایەتی سیاسی یان بابەتی ڕاگەیاندنییان وەک زانیاریی ڕاست وەرگرتووە. AI ئەم کێشەیەی دروست نەکردووە؛ بەڵکو ئاشکراتری کردووە.

لە زۆر شوێن، دەقێکی ڕێک و زمانی پاراو وەک دەقی زانستی وەردەگیرێت. ئەمە هەڵەیە. ڕێزمانی باش، وشەی جوان و پێکهاتەی ڕێک تەنها شێوازی نووسین نیشان دەدەن؛ بەڵام ڕاستیی ناوەڕۆک، بەڵگەداری، تێگەیشتنی تیۆری و پشکنینی زانیاری نیشان نادەن. لە کاتێکدا AI زۆر باش دەتوانێت دەقی ڕێک و جوان بەرهەم بهێنێت، ئەگەر بەکارهێنەر خوێندەواری AI ـی نەبێت، ئەو دەقە بە “زانست” وەردەگرێت، لە کاتێکدا ڕەنگە بەڵگەی پێویستی نەبێت.

دەزگاکانی پەروەردە، زانکۆ، میدیا، ڕێکخراوە مەدەنییەکان و دامەزراوە حکومییەکان لە کوردستان پێویستیان بە ڕێنماییی ڕوون هەیە بۆ بەکارهێنانی AI. بێ ئەم ڕێنمایییە، AI دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ زیادکردنی دەقی بێسەرچاوە، ڕاپۆرتی لاواز، بڕیاری ناپشکنراو و زانیاریی بە شێوەی جوان بەڵام ناڕاست یان ناتەواو.

پێنجەم: ئایا دەقی بە هاوکاری AI دەکرێت بڵاو بکرێتەوە؟

بەڵێ، دەکرێت. بەڵام بە مەرجی ئەوەی کەسەکە تەنها دەقی AI کۆپی نەکات. ئەگەر کەسێک بابەت، پرسیار، زانیاری، چوارچێوە و مەبەستی خۆی بداتە AI، پاشان ئەنجامەکە بخوێنێتەوە، هەڵیبسەنگێنێت، چاکی بکاتەوە، سەرچاوەکان بپشکنێت، بەراوردی بکات و بەرپرسیاریی کۆتایی لە ئەستۆ بگرێت، ئەوا ئەو دەقە دەتوانرێت بڵاو بکرێتەوە. لەم حاڵەتەدا دەقەکە بە “نووسینی کەسەکە بە هاوکاریی AI” حساب دەکرێت.

بەڵام ئەگەر کەسەکە تەنها بڵێت “بابەتێک بنووسە”، پاشان وەڵامی AI بێ پشکنین، بێ سەرچاوە، بێ گۆڕینی فکری و بێ بەرپرسیاریی ناوەڕۆک بڵاو بکاتەوە، ئەوا ئەمە لە ڕووی ئەخلاقی و ئەکادیمییەوە نووسینی کەسەکە نییە؛ بەرهەمی AI ـیە کە ناوی کەسەکەی لەسەر دانراوە. ئەمە بەتایبەتی لە بابەتی ئەکادیمی، ڕاپۆرتی فەرمی، کاری ڕاگەیاندن و توێژینەوەدا کێشەی جدی دروست دەکات.

نووسین تەنها تایپکردن نییە. نووسین بڕیاری فکرییە. نووسەر ئەو کەسەیە کە بابەت دیاری دەکات، پرسیار داڕێژێت، سەرچاوە هەڵدەبژێرێت، زانیاری پشکنین دەکات، لێکدانەوە دەکات و بەرپرسیاریی ئەنجامەکە هەڵدەگرێت. AI ناتوانێت ئەم بەرپرسیارییە بگرێتە ئەستۆ. بۆیە AI نابێت وەک نووسەر دابنرێت، بەڵام دەتوانێت وەک ئامرازی هاوکاری نووسەر بەکاربهێنرێت.

شەشەم: پێوەری جیاکردنەوەی نووسینی کەس و نووسینی AI

سنوورەکە لەوەدا نییە کێ وشەکانی تایپ کردووە، بەڵکو لەوەدایە کێ بڕیاری فکری و بەرپرسیاریی کۆتایی دەقەکەی هەیە. ئەگەر کەسەکە بیرۆکەی سەرەکی، ئاراستەی شیکردنەوە، هەڵبژاردنی زانیاری، پشکنینی سەرچاوە و بڕیاری کۆتایی کردبێت، ئەوا دەقەکە نووسینی ئەوە بە هاوکاریی AI. بەڵام ئەگەر AI بیرۆکە، پێکهاتە، زانیاری و ئەنجامی کۆتایی دروست کردبێت و کەسەکە تەنها ناوی خۆی لەسەر دانابێت، ئەوا ئەو دەقە بە نووسینی AI حساب دەکرێت.

بۆ ڕوونکردنەوە، چەند دۆخ هەن:

یەکەم، ئەگەر کەسەکە دەقی خۆی نووسیبێت و AI تەنها ڕێزمان، ڕێکخستن و شێواز چاک کردبێت، دەقەکە نووسینی کەسەکەیە.

دووەم، ئەگەر کەسەکە بابەت و زانیاری دابێت و AI ڕەشنووسی پێشنیار کردبێت، پاشان کەسەکە بە شێوەیەکی جدی چاکی کردبێتەوە و سەرچاوەکانی پشکنینی کردبێت، ئەوا دەقەکە نووسینی کەسەکەیە بە هاوکاری AI.

سێیەم، ئەگەر AI دەقی تەواوی نووسیبێت و کەسەکە بێ گۆڕانکاری و بێ پشکنین بڵاوی کردبێتەوە، ئەوا دەقەکە بەرهەمی AI ـیە.

چوارەم، ئەگەر AI سەرچاوە و زانیاری دروست کردبێت بەڵام پشکنین نەکرابێت، نابێت ئەو دەقە وەک کاری زانستی یان ڕاپۆرتی باوەڕپێکراو بڵاو بکرێتەوە.

پێنجەم، ئەگەر دەقەکە بۆ کاری فەرمی، توێژینەوە، زانکۆ، میدیا یان بابەتی هەستیار بێت، پێویستە ئاشکرا بکرێت کە AI وەک ئامراز بەکارهاتووە.

حەوتەم: شەفافیەت و ڕێسای ئەخلاقی

بەکارهێنانی AI پێویستی بە شەفافیەت هەیە. شەفافیەت واتە بەکارهێنەر بە ڕاستی بڵێت AI لە کام بەشی کارەکەدا بەکارهاتووە. نابێت هەموو بەکارهێنانێکی AI وەک تاوان یان هەڵە سەیر بکرێت؛ بەڵام نابێت بەکارهێنانی قووڵی AI بشاردرێتەوە، بەتایبەتی کاتێک دەقەکە بۆ توێژینەوە، پەروەردە، ڕاپۆرتی فەرمی یان بڕیارسازی بەکاردێت.

دەکرێت لە کۆتایی بابەتێکدا بە شێوەیەکی کورت بنووسرێت: “لە ئامادەکردنی ئەم بابەتەدا ژیری دەستکرد وەک ئامرازی ڕێکخستن، ویراستاری و پێشنیاری چوارچێوە بەکارهاتووە؛ ناوەڕۆک، پشکنینی زانیاری، هەڵسەنگاندن و بەرپرسیاریی کۆتایی لە ئەستۆی نووسەرە.”

ئەم شێوازە گومان کەم دەکاتەوە، بەرپرسیاری دیاری دەکات و جیاوازی نێوان “یارمەتی وەرگرتن لە AI” و “سپاردنی تەواوی نووسین بە AI” ڕوون دەکاتەوە.

هەشتەم: ڕێنمایی بۆ دەزگاکان و کەسانی نووسەر

بۆ بەکارهێنانی دروستی AI، پێویستە چەند ڕێسای کاری جێگیر بکرێن. یەکەم، AI دەبێت وەک ئامراز بەکاربهێنرێت، نە وەک سەرچاوە. دووەم، هەر زانیارییەکی گرنگ دەبێت لە سەرچاوەی سەربەخۆ و باوەڕپێکراوەوە پشتڕاست بکرێتەوە. سێیەم، دەقی AI دەبێت وەک ڕەشنووس سەیر بکرێت، نە وەک دەقی کۆتایی. چوارەم، کەسەکە دەبێت بەرپرسیاریی ناوەڕۆک، سەرچاوە، شیکردنەوە و ئەنجامەکە بگرێتە ئەستۆ. پێنجەم، زانیاریی نهێنی، داتای کەسی، دۆکیۆمێنتی ناوخۆیی و بابەتی هەستیار نابێت بێ ڕێنمایی و پاراستنی داتا بدرێتە AI.

دەزگا پێویستی بە پۆلیسی ڕوون هەیە بۆ ئەوەی بزانرێت AI لە کوێ بەکاربهێنرێت و لە کوێ نابێت. بۆ نموونە، بەکارهێنانی AI بۆ ڕێکخستنی دەق، ویراستاری، کورتکردنەوە و پێشنیاری چوارچێوە کاری قبوڵکراوە. بەڵام بەکارهێنانی AI بۆ دروستکردنی داتای ناپشکنراو، بڕیاری یاسایی، ڕاپۆرتی دارایی، ڕای پزیشکی، هەڵسەنگاندنی کەس و دەزگا، یان ڕاپۆرتی سیاسی هەستیار بێ پشکنینی مرۆیی و سەرچاوەی سەربەخۆ کارێکی مەترسیدارە.

نۆیەم: AI و بەرپرسیاریی فکری

گرنگترین خاڵ لە هەموو ئەم باسەدا بەرپرسیاریی فکرییە. AI دەتوانێت کار ئاسان بکات، بەڵام نابێت بیرکردنەوە لە جێی مرۆڤ بکات. بەکارهێنەری باشی AI ئەو کەسە نییە کە بە خێرایی دەق بەرهەم دەهێنێت؛ بەڵکو ئەو کەسەیە کە دەزانێت کام بەشی دەق پێویستی بە پشکنین هەیە، کام گریمانە لاوازە، کام سەرچاوە پێویستە، و کام ئەنجام نابێت بێ بەڵگە پەسەند بکرێت.

ئەگەر خوێندەواری AI لە کوردستان پەرە نەسێنێت، دەتوانێت کێشەی جددی دروست بکات: زیادبوونی دەقی جوان بەڵام لاواز، کەمبوونی پشکنینی سەرچاوە، بەرهەمهێنانی ڕاپۆرتی ناپشتگیراو، زیادبوونی سەرچاوەی ساختە و لاوازبوونی توانای نووسین و بیرکردنەوەی ڕەخنەگرانە. بەڵام ئەگەر بە شێوەیەکی دروست فێر بکرێت، AI دەتوانێت ببێتە ئامرازێکی بەهێز بۆ پەرەپێدانی زانست، باشترکردنی نووسین، خێراکردنی توێژینەوە، بەهێزکردنی پەروەردە و بەرزکردنەوەی ئاستی کاری دەزگاکان.

ئەنجام

خوێندەواری دیجیتاڵ لە سەردەمی ئێستادا یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکانی ژیانی هاوچەرخ. ئەم خوێندەوارییە تەنها بەکارهێنانی ئامێر و ئەپلیکەیشن نییە، بەڵکو توانای جیاکردنەوەی زانیاریی ڕاست لە نادروست، سەرچاوەی بەهێز لە لاواز، زانست لە بانگەشە، و بەرهەمی بەرپرسیار لە بەرهەمی ناپشکنراوە. ژیری دەستکرد قۆناغێکی نوێ و هەستیارە لەم خوێندەوارییەدا، چونکە دەتوانێت زانیاری ڕێکبخات، دەق بەرهەم بهێنێت و شێوازی بیرکردنەوەی بەکارهێنەر کاریگەربکات.

بەڵام AI نابێت بە سەرچاوەی زانستی دابنرێت. AI ئامرازە، نە بەڵگە؛ هاوکارە، نە نووسەر؛ ڕەشنووس‌دەرە، نە بەرپرسیاری کۆتایی. ئەگەر کەسێک بابەت، زانیاری و چوارچێوەی خۆی بداتە AI، پاشان بە شێوەیەکی ڕەخنەگرانە ئەنجامەکە بپشکنێت، چاکی بکاتەوە و بەرپرسیاریی کۆتایی بگرێتە ئەستۆ، دەقەکە دەکرێت بە نووسینی ئەو کەسە بە هاوکاریی AI حساب بکرێت. بەڵام ئەگەر دەقی AI بێ پشکنین و بێ گۆڕینی فکری بڵاو بکرێتەوە، ئەوا ئەوە نووسینی کەسەکە نییە، بەڵکو بەرهەمی AI ـیە کە ناوی کەسەکەی لەسەر دانراوە.

بۆ کوردستان، گرنگترین ئەرک ئەوەیە خوێندەواری AI ببێتە بەشێک لە پەروەردە، زانکۆ، میدیا و کاری دەزگایی. ئەگەر ئەم کارە نەکرێت، AI دەتوانێت بە جێی بەرزکردنەوەی ئاستی زانست و بیرکردنەوە، ببێتە ئامرازێک بۆ زیادکردنی دەقی بێسەرچاوە، فریودانی زانیاری و لاوازکردنی بەرپرسیاریی فکری. بە پێچەوانەوە، ئەگەر بە شێوەیەکی هۆشیار و بەرپرسیارانە بەکاربهێنرێت، ژیری دەستکرد دەتوانێت ببێتە یارمەتیدەرێکی گرنگ بۆ نووسین، فێربوون، توێژینەوە و باشترکردنی کاری دەزگا و کۆمەڵگە.

ئەم سەرچاوانە دەتوانیت وەک پشتگیری بۆ بابەتەکە بەکاربهێنیت. باشترە لە کۆتایی نووسینەکەدا بە شێوازی Harvard یان پێنووس لە خوارەوە دابنرێن.

سەرچاوە پێشنیارکراوەکان

 1. UNESCO – Media and Information Literacy
    ئەم سەرچاوەیە بۆ چەمکی خوێندەواری میدیایی، زانیاری و دیجیتاڵ گرنگە. UNESCO جەخت دەکاتەوە کە هاووڵاتیان پێویستیان بە توانای هەڵسەنگاندنی ڕەخنەگرانەی زانیاری، پاراستنی خۆیان لە ژینگەی ئۆنلاین و بەشداریی بەرپرسیارانە هەیە.  
2.European Commission / Joint Research Centre – DigComp 2.2: The Digital Competence Framework for Citizens
    ئەمە یەکێکە لە بەهێزترین چوارچێوەکان بۆ خوێندەواری دیجیتاڵ. DigComp 2.2 زیاتر لە ٢٥٠ نموونەی زانیاری، توانایی و هەڵوێست دەخاتەڕوو و بە تایبەتی ئاماژە بە تەکنەلۆژیا نوێکان، وەک سیستەمەکانی پشتبەستوو بە AI، دەکات.  
3.UNESCO – Guidance for Generative AI in Education and Research
    ئەم ڕێنماییەی UNESCO بۆ بەکارهێنانی ژیری دەستکردی بەرهەمهێنەر لە پەروەردە و توێژینەوەدا سەرچاوەیەکی گرنگە. تێیدا جەخت لە سەر بەکارهێنانی مرۆڤ‌ناوەند، بەرپرسیارانە و ڕێکخراوی AI کراوەتەوە.  
4.UNESCO – AI Competency Framework for Students
    ئەم چوارچێوەیە بۆ ئەوە گرنگە کە AI لە ناو پەروەردەدا تەنها وەک ئامراز نەبینرێت، بەڵکو وەک بەشێک لە تواناییەکانی هاووڵاتیی هاوچەرخ فێر بکرێت. UNESCO لێرەدا باس لە پێویستیی ئامادەکردنی قوتابیان دەکات بۆ بەکارهێنانی ئارام، مانادار و بەرپرسیارانەی AI.  
5.UNESCO – AI Literacy and the New Digital Divide
    ئەم سەرچاوەیە بۆ ئەو بەشەی بابەتەکە گرنگە کە دەڵێت نەبوونی خوێندەواری AI دەتوانێت ببێتە جۆرێکی نوێی دابڕانی دیجیتاڵ. واتە کێشەکە تەنها دەستگەیشتن بە ئینتەرنێت نییە؛ بەڵکو توانای تێگەیشتن و بەکارهێنانی ڕەخنەگرانەی AI ـشە.  
6.ICMJE – Use of AI by Authors
    ئەم سەرچاوەیە بۆ بەشی “ئایا AI نووسەرە؟” زۆر گرنگە. ICMJE دەڵێت نووسەران دەبێت بەکارهێنانی AI-assisted technologies ئاشکرا بکەن و چۆنیەتی بەکارهێنانیان ڕوون بکەن. ئەمە پشتگیری دەکات لەو ڕاستییەی کە AI نابێت بێ شەفافیەت بەکاربهێنرێت.  
7.ICMJE – Use of Artificial Intelligence in Publishing
    ئەم بەشەی ICMJE بۆ کێشەی پاراستنی نهێنیی دەق، بەرپرسیاریی نووسەر و سنوورەکانی AI لە بڵاوکردنەوەی زانستیدا گرنگە. بە تایبەتی ئاگاداری دەدات کە بەکارهێنانی AI لە هەڵسەنگاندن یان مامەڵەکردن بە دەقی پێش بڵاوکردنەوە دەتوانێت کێشەی نهێنی و ئەخلاقی دروست بکات.  
پشتگیری دەکات لە جیاکردنەوەی “بەکارهێنانی ئامراز” و “خوێندەواری ڕەخنەگرانەی AI”.  

شێوازی نووسینیان بە Harvard

 • UNESCO. (2023). Guidance for generative AI in education and research. Paris: UNESCO.
 • UNESCO. (2025). AI literacy and the new digital divide: A global call for action. Paris: UNESCO.
 • UNESCO. (2026). AI competency framework for students. Paris: UNESCO.
 • UNESCO. (n.d.). Media and information literacy. Paris: UNESCO.
 • Vuorikari, R., Kluzer, S. and Punie, Y. (2022). DigComp 2.2: The Digital Competence Framework for Citizens. Luxembourg: Publications Office of the European Union.
 • European Commission and OECD. (2025). AI Literacy Framework / AILit Framework.
 • ICMJE. (2024/2025). Use of AI by authors. International Committee of Medical Journal Editors.

ڕستەیەکی ئامادە بۆ زیادکردن لە کۆتایی بابەتەکە

سەرچاوەکانی ئەم بابەتە زیاتر پشت دەبەستن بە چوارچێوەکانی UNESCO بۆ خوێندەواری میدیایی، دیجیتاڵ و AI، چوارچێوەی DigComp 2.2 ـی یەکێتیی ئەوروپا بۆ توانایی دیجیتاڵ، و ڕێنماییەکانی ICMJE، COPE و APA بۆ بەکارهێنانی ئەخلاقی و شەفافانەی ژیری دەستکرد لە نووسین و بڵاوکردنەوەی زانستی.

تێبینی:
ئەم نووسینە بە هاوکاری AI نووسراوە بەڵام هەموو بیرۆکە و پیاچوونە و وردبوونەوە لە سەرچاوەکان و ناوەرۆکی بابەت ئی منە.