لە جیهانێکدا کە بەرژەوەندییەکان ئاڕاستەی ڕووداوەکان دیاری دەکەن، ئاشتی تەنها لە ڕێگەی ئارەزوویەکی بێلایەنانە یان دروشمی بێکردارەوە نایەتە دی، بەڵکو ئاشتییەکی ڕاستەقینە و بەردەوام بەرهەمی هاوسەنگییەکی پتەوی هێزە. چەمکی "ئاشتی لە ڕێگەی هێزەوە" لەسەر ئەو باوەڕە ستراتیژییە وەستاوە کە بێهێزی، بانگهێشتنامەیەکە بۆ دەستدرێژی و ئاژاوە؛ لە کاتێکدا هەبوونی هێزێکی کارا و ئامادە، وەک گەورەترین ڕێگر کار دەکات کە وا لە نەیاران دەکات تێچووی جەنگ بە زۆر گەورەتر لە دەستکەوتەکانی ببینن. هێز لێرەدا نەک وەک ئامرازێک بۆ ستەم و داگیرکاری، بەڵکو وەک قەڵغانێکی پۆڵاین بۆ پاراستنی بەها مرۆییەکان و سەروەریی یاسا پێناسە دەکرێت؛ چونکە مێژوو سەلماندوویەتی کە دیپلۆماسی تەنها ئەو کاتە سەرکەوتوو دەبێت کە هێزێکی ڕاستەقینە لە پشتی بێت بۆ چەسپاندنی ڕێککەوتنەکان. کەواتە، بەهێزبوون نەک هەر دژبەیەک نییە لەگەڵ ئاشتیدا، بەڵکو تاکە گەرەنتییە بۆ دوورخستنەوەی جەنگ و فەراهەمکردنی ژینگەیەک کە تێیدا مرۆڤایەتی بتوانێت لە سایەی ئارامیدا گەشە بکات.
دۆکترینی "ئاشتی لەڕێگەی هێزەوە" وەک یەکێک لە پایە سەرەکییەکانی هزری ڕیالیزم لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا دەردەکەوێت، کە لەسەر ئەو باوەڕە دامەزراوە کە سەقامگیری جیهانی تەنها لە ڕێگەی باڵادەستیی سەربازی و توانای بەرپەرچدانەوەوە بەدی دێت. لە ڕوانگەی مێژووییەوە، ئەم چەمکە ڕەگێکی قووڵی لە فەلسەفەی سیاسی کۆندا هەیە؛ وەک توسیدیدسلە مێژووی جەنگەکانی پەلەپۆنیزدا ئاماژەی پێ دەدات، کاتێک دەڵێت "بەهێزەکان ئەوە دەکەن کە توانایان هەیە و لاوازەکانیش ئەوە دەچێژن کە پێویستە"، ئەمەش جەخت لەوە دەکاتەوە کە لە سیستمێکی نێودەوڵەتیی بێسەروبەردا، هێز تەنها گەرەنتییە بۆ مانەوە. لە سەردەمی مۆدێرنیشدا، ئەم دۆکترینە لە لایەن بیرمەندانی وەک تۆماس هۆبزەوە پاڵپشتی کراوە، کە پێی وایە مرۆڤ و دەوڵەت لە غیابی هێزێکی گەورەدا لیڤایسان ڕوو لە جەنگی هەموو دژی هەموو دەکەن. بۆیە، لایەنگرانی ئەم ڕێچکەیە، وەک ڕۆناڵد ڕیگان، پێیان وایە کە نیشاندانی توانای سەربازی نەک هەر نابێتە هۆی جەنگ، بەڵکو نەیارەکان ناچار دەکات پەنا بۆ دیپلۆماسی و پاشەکشە بەرن، چونکە تێچووی هێرشکردن زۆر زیاتر دەبێت لە دەستکەوتەکانی.
لەگەڵ ئەوەشدا، لە ڕووی ڕەخنەییەوە، ئەم دۆکترینە ڕووبەڕووی تەحەدایەکی گەورە دەبێتەوە کە زانایانی سیاسی وەک ڕۆبەرت جێرڤیس بە "پشێوەی ئاسایش"ناوی دەبەن. کاتێک دەوڵەتێک بۆ دابینکردنی ئاشتی هێزی خۆی زیاد دەکات، بە بێ ئەوەی بیەوێت، هەستی هەڕەشە لای دەوڵەتانی تر دروست دەکات، ئەمەش دەبێتە هۆی دەستپێکردنی پێشبڕکێیەکی بێ کۆتایی لە خۆپڕچەککردندا.
ئەم پرۆسەیە نەک هەر سەقامگیری دروست ناکات، بەڵکو جیهان دەخاتە ناو دۆخێکی ناسەقامگیریی بەردەوام و تێچووی ئابووریی زەبەلاح کە دەبێتە هۆی داڕمانی ژێرخانی کۆمەڵایەتی و مرۆیی. نموونەی جەنگی سارد باشترین بەڵگەیە؛ هەرچەندە هێزی ئەتۆمی ڕێگری لە جەنگێکی ڕاستەوخۆ کرد، بەڵام جیهانی بۆ چەندین دەەیە لەسەر لێواری کارەساتێکی گەردوونی ڕاگرت.
زانایانی قوتابخانەی لیبرالیزم و بنیاتگەری، وەک ئیمانوێل کانت و ئەلێکساندەر وێنت، ڕەخنەی ئەوە دەگرن کە ئاشتییەک تەنها لەسەر هێز بونیاد بنرێت، "ئاشتییەکی نێگەتیڤ"ه، واتە تەنها نەبوونی شەڕە نەک بوونی دادپەروەری.
کانت لە تیۆری "ئاشتیی هەمیشەیی"دا جەخت دەکاتەوە کە سەقامگیری ڕاستەقینە لە ڕێگەی دیموکراسی، بازرگانیی ئازاد و یاسا نێودەوڵەتییەکانەوە بەدی دێت نەک بە لولەی تفەنگ. جگە لەوەش، ئەم دۆکترینە زۆرجار دەبێتە هۆی پشتگوێخستنی "هێزی نەرم" و دیپلۆماسی، کە وەک جۆزێف نای دەڵێت، توانای ڕاکێشانی ئەوانی تر بەبێ بەکارهێنانی فشار زۆر کاریگەرتر و تێچووی کەمترە بۆ پاراستنی سەقامگیریی درێژخایەن.
بۆیە دەپرسین ئایا ئاشتی لەرێگەی هێزەوە وەکو ئاشتێکی دادپەروەرانە سەیر دەکرێت؟
کاتێک پرسیار لەبارەی "دادپەروەرانە" بوونی ئەم جۆرە ئاشتییە دەکرێت، وەڵامەکان بەرەو ئاڕاستەیەکی جیاواز دەچن. ئاشتییەک کە تەنها لەسەر بنەمای هێز و ترس بونیاد نرابێت، زۆرجار وەک "ئاشتییەکی نەرێنی" پێناسە دەکرێت، چونکە لە واقیعدا تەنها بێدەنگکردنی دەنگە ناڕازییەکانە نەک چارەسەرکردنی ڕیشەیی کێشەکان.
لە ڕوانگەی دادپەروەرییەوە، ئاشتیی ڕاستەقینە کاتێک بەدی دێت کە مافەکان پارێزراو بن و یەکسانی لە ئارادا بێت، نەک لایەنێکی بەهێز ئیرادەی خۆی بەسەر لایەنێکی لاوازدا بسەپێنێت. هێز دەتوانێت کێشەکان بۆ ماوەیەکی کاتی کپ بکاتەوە و سەقامگیرییەکی ڕواڵەتی دروست بکات، بەڵام بەبێ بوونی دادپەروەری، ئەم جۆرە دۆخە تەنها بریتی دەبێت لە "ئاگربەستێکی درێژخایەن" کە تێیدا ڕق و کینە لەژێر خۆڵەمێشی بێدەنگیدا دەمێننەوە. کەواتە، هەرچەندە هێز دەتوانێت ئامرازێک بێت بۆ ڕێگری لە پشێوی، بەڵام هەرگیز نابێتە جێگرەوەی دادپەروەری؛ چونکە تەنها ئەو ئاشتییەی کە لەسەر بنەمای ڕەزامەندیی گشتی و بەدیهاتنی مافە مرۆییەکان بونیاد دەنرێت، دەکرێت وەک ئاشتییەکی دادپەروەرانە و پایەدار وەسف بکرێت.
لە دەرئەنجامدا، دەتوانرێت بوترێت کە دۆکترینی "ئاشتی لەڕێگەی هێزەوە" ئەگەرچی وەک ئامرازێکی کاتی بۆ ڕێگریکردن کاریگەر بێت، بەڵام ناتوانێت ببێتە بنەمایەک بۆ سەقامگیرییەکی هەمیشەیی و دادپەروەرانە. زیانەکانی ئەم بابەتە لە تێکچوونی متمانەی نێودەوڵەتی و دروستبوونی جەنگە وەکالەتییەکاندا دەردەکەوێت. بۆیە، ئاشتییەکی جێگیر کاتێک بەدی دێت کە هێزی سەربازی تەنها وەک پاسەوانێک بێت بۆ پرۆسەیەکی سیاسی و دیپلۆماسی کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش و ڕێزگرتن لە یاسا نێودەوڵەتییەکان بونیاد
نرابێت، نەک وەک ئامرازێکی تاقانە بۆ سەپاندنی هەژموون و ترساندنی ئەوانی تر.
لیستی سەرچاوەکان کە سوودم ڵێ بینیوە:
Thucydides, (1954). History of the Peloponnesian War. Translated by R. Warner. London: Penguin Books.
Hobbes, T., (1996). Leviathan. Edited by R. Tuck. Cambridge: Cambridge University Press. (Original work published 1651).
Jervis, R., (1978). 'Cooperation Under the Security Dilemma', World Politics, 30(2), pp. 167-214.
Kant, I., (1991). Political Writings. Edited by H. Reiss. Translated by H.B. Nisbet. 2nd edn. Cambridge: Cambridge University Press. (Original work published 1795).
Nye, J.S., (2004). Soft Power: The Means to Success in World Politics. New York: Public Affairs.
Wendt, A., (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge: Cambridge University Press.
Reagan, R., (1990). An American Life. New York: Simon & Schuster.