هەولێر چۆن لە هێرشەکان دەپارێزین؟
ئایا بترسین؟

ئەمریکا پاتریۆتەکانی لە هەرێمی کوردستان و بەتایبەت لە فڕۆکەخانەی هەولێر و نزیک کۆنسوڵخانەکەی بردووەتە دەرەوە، یەکێک لە گەورەترین پرسیارەکان کە ئێستا لە ئارادایە باشە ئەگەر ئەمریکا ئەم کارەی کردووە، ئەگەر ئێران یان گرووپە چەکدارەکان هێرشبکەنە سەر هەرێمی کوردستان، چۆن ئەم ناوچەکە لە زیانی هێرشەکان دەپارێزرێن لە کاتێکدا پێشتر ٪٩٥ی تەواوی هێرشەکان لە لایەن ئەمریکاوە بەرپەرچ دەدرانەوە؟.

لە سەرەتای مانگی ئابی 2026ـەوە، بڕیاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ کشاندنەوەی سیستمە بەرگرییەکانی "پاتریۆت" لە هەرێمی کوردستان، بەتایبەتی لە دەوروبەری فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر و کونسوڵخانە نوێیەکەی، شەپۆلێکی گەورەی لە پرسیار و دڵەڕاوکێ دروست کردووە. پاتریۆت بۆ ساڵانێکی زۆر هێمای "دڵنیایی ئەمنی" بوو؛ کاتێک ئەو سیستمە لە ئاسماندا دەخوڕی، خەڵک هەستیان بەوە دەکرد کە چەترێکی پۆڵایین پارێزگارییان لێ دەکات. ئێستا کە ئەم چەترە براوەتە دەرەوە، گەورەترین پرسیار ئەوەیە: ئەگەر ئێران یان گرووپە چەکدارەکان جارێکی دیکە هەولێر بکەنەوە ئامانج، کێ و چۆن بەرپەرچیان دەداتەوە؟ لە کاتێکدا لە ڕابردوودا زیاتر لە 95%ی هێرشەکان لە لایەن ئەمریکاوە پووچەڵ دەکرانەوە.

ئەم پاشەکشەیەی پاتریۆت نابێت وەک "جێهێشتنی کورد" ببینرێت، بەڵکو دەبێت لە چوارچێوەی گۆڕانکاریی ستراتیژیی سوپای ئەمریکادا بخوێندرێتەوە. واشنتن لەوە تێگەیشتووە کە جەنگی ئێستا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە "جەنگی مووشەکی قورس"ەوە گۆڕاوە بۆ "جەنگی درۆنە وردەکان". پاتریۆت سیستمێکی گرانبەها و قورسە کە بۆ پێکانی ئامانجە خێرا و بەرزەکان دروستکراوە، نەک بۆ ڕاوکردنی درۆنێکی هەرزانبای تەمەڵ. بۆیە ئەمریکا خەریکی داڕشتنەوەی نەخشەی بەرگرییە؛ بە جۆرێک کە سیستمەکان کاراتر و سووکتر بن و لەگەڵ سروشتی هەڕەشە نوێیەکاندا بگونجێن.

لە لایەکی دیکەوە، ئەم هەنگاوە ڕەهەندێکی سیاسیی قووڵی هەیە. ئەمریکا دەیەوێت بەم کارە بە دۆست و نەیارەکانی بڵێت کە پاراستنی ئاسمانی ناوچەکە تەنها لە ڕێگەی جێگیرکردنی باتریی مووشەکییەوە نییە، بەڵکو بەستراوەتەوە بەو تۆڕە هەواڵگری و ئاسمانییە فراوانەی کە لە دەریای عەرەبەوە تاوەکو بنکەکانی ئوردن و سعوودیە درێژ دەبێتەوە. هەولێر ئێستا لە ناو جەرگەی "تۆڕی بەرگریی یەکگرتوو" دایە، کە تێیدا نەمانی پاتریۆت لەسەر زەوی، بەواتای نەمانی پاراستن نایەت، بەڵکو گۆڕینی شێوازی بەرگرییە بۆ جۆرێکی زیرەکتر و دوورمەوداتر.

ئێستا چ جۆرە سیستمێک لە هەرێمی کوردستان هەیە؟

سەرەڕای نەمانی پاتریۆت، ئاسمانی هەرێمی کوردستان هێشتا بێ بەرگری نییە. لە ئێستادا چەندین جۆری سیستمی "تەکنیکی و مەیدانی" لە دەوروبەری بنکە گرنگەکان جێگیر کراون. یەکەم و گرنگترینیان سیستمی C-RAMـە. ئەم سیستمە کە بە "پاسەوانی هەورەکان" دەناسرێت، لە لایەن ئەمریکاوە بۆ پاراستنی فڕۆکەخانەی هەولێر و بنکەی هەریر جێگیر کراوە. C-RAM سیستمێکی ڕاداریی یەکجار خێرایە کە دەتوانێت لە چەند چرکەیەکی کەمدا هەست بە مووشەکی کاتیوکا، گوللە هاوەن و درۆنە بچووکەکان بکات و بە زنجیرە گوللەی 20 ملم لە ئاسماندا پارچەپارچەیان بکات.

دووەم، سیستمی بەرگریی Avengerـە، کە سیستمێکی مووشەکیی کورت مەودای گەڕۆکە. ئەم سیستمە لەسەر ئۆتۆمبێلی سەربازی جێگیر دەکرێت و مووشەکی (Stinger) بەکاردەهێنێت. ئەڤێنجەر یەکێکە لە باشترین بژاردەکان بۆ ڕاوکردنی ئەو درۆنە خۆکوژانەی کە بە نزمی دەفڕن و ڕاداری پاتریۆت نایانبینێت. ئەم سیستمە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە ناوچە سنوورییەکان و دەوروبەری هەولێر بڵاوکراونەتەوە و ئەرکی یەکەمیان پاراستنی ئاسمانە لە "هەڕەشە نزمەکان".

سێیەم، سیستمی جەنگی ئەلیکترۆنی (Electronic Warfare) ـە. ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان خاوەنی چەندین وێستگەی تێکدەر یان (Jamming)ـە. ئەم ئامێرانە کار دەکەن بۆ پچڕاندنی پەیوەندیی نێوان درۆنەکان و مانگە دەستکردەکان (GPS). زۆرێک لەو درۆنانەی کە ئێران یان گرووپە چەکدارەکان دەینێرن، بەر لەوەی بگەنە هەولێر، بەهۆی ئەم سیستمە ئەلیکترۆنییانەوە "کوێر دەبن" و لە ناوچە چۆڵەوانییەکان دەکەونە خوارەوە. ئەمە جۆرێکی بێدەنگ و یەکجار کاریگەری بەرگرییە کە تێچوویەکی کەمی هەیە بەڵام ئەنجامی گەورەی هەیە.

چوارەم، سیستمی چاودێریی ڕاداریی یەکگرتوو. هەرچەندە پاتریۆت نەماوە، بەڵام ڕادارە بەهێزەکانی ئەمریکا هێشتا لەسەر لوتکەی چیاکانی کوردستان و ناو بنکەکان کار دەکەن. ئەم ڕادارانە بەستراونەتەوە بە ژووری ئۆپەراسیۆنی سێنتکۆم لە قەتەر و دەریای عەرەب. هەر جووڵەیەکی گوماناوی لە ناوخۆی ئێران یان ناوەڕاستی عێراقەوە ڕوو بدات، پێش ئەوەی بگاتە هەرێم، زانیارییەکان دەگەنە تیمە بەرگرییەکان و فڕۆکە جەنگییەکان.

وردەکاریی سروشتی هێرشەکان؛ بۆچی پاتریۆت پێویست نییە؟

بۆ تێگەیشتن لەوەی بۆچی پاتریۆت لە هەولێر لادراوە، دەبێت سەیری سروشتی ئەو هێرشانە بکەین کە دەکرێنە سەر هەرێم. ئێران و گرووپە چەکدارەکان باش دەزانن کە هەولێر چەندە پارێزراوە، بۆیە پەنا بۆ "جەنگی هەرزان و فرەچەشن" دەبەن. زۆربەی هەرە زۆری هێرشەکان لە ڕێگەی درۆنی (شاهد) یان (ئەبابیل) ئەنجام دەدرێن. ئەم درۆنانە زۆر بە هێواشی و لە بەرزییەکی کەمدا دەفڕن. بەکارهێنانی مووشەکی پاتریۆت بۆ لێدانی درۆنێک کە تەنها 20 هەزار دۆلار دەکات، لە کاتێکدا مووشەکی پاتریۆت 4 ملیۆن دۆلارە، کارێکی ژیرانە نییە. سیستمە کورت مەوداکانی وەک (Avenger) و (C-RAM) زۆر باشتر و هەرزانتر ئەم ئەرکە جێبەجێ دەکەن.

جۆرێکی تری هێرشەکان بە مووشەکی کروز (Cruise Missile) ئەنجام دەدرێن. مووشەکی کروز وەک فڕۆکەیەکی بچووک وایە کە بە درێژایی زەوی دەڕوات و شوێنی خۆی دەگۆڕێت. ئەم جۆرە مووشەکانە پێویستیان بە "سیستمی بەرگریی ئاست نزم" هەیە بۆ ئەوەی بپێکرێن. پاتریۆت زۆرجار بۆ ئامانجی زۆر بەرز و بالیستی دانراوە، بۆیە لە جەنگی کروزەکاندا، فڕۆکە جەنگییەکانی وەک F-15 و F-35 زۆر سەرکەوتووانەتر دەتوانن لە ئاسماندا ڕاویان بکەن پێش ئەوەی بگەنە هەولێر.

ئێران بە دەگمەن مووشەکی بالیستی (Ballistic) قورس دژی هەرێمی کوردستان بەکاردەهێنێت، مەگەر لە حاڵەتی زۆر دەگمەندا وەک هێرشەکەی ساڵی 2022 بۆ سەر ماڵی شێخ باز. مووشەکی بالیستی وەک تیرێک دەچێتە ئاسمان و پاشان بە خێراییەکی یەکجار زۆر دێتە خوارەوە. تەنها لەم حاڵەتەدا پاتریۆت یەکلاکەرەوەیە. بەڵام تەنانەت بۆ ئەمەشیان، ئەمریکا ئێستا پشت بە کەشتییە جەنگییەکانی لە دەریای ناوەڕاست و کەنداو دەبەستێت کە سیستمی (Aegis)ـیان لەسەرە و دەتوانن مووشەکی بالیستی لە ناو هەوا تێکبشکێنن پێش ئەوەی بگاتە ئاسمانی کوردستان.

گرنگە بزانین کە ئێران لەم قۆناغەدا نایەوێت "جەنگی مووشەکی گشتگیر" هەڵگیرسێنێت، چونکە دەزانێت باجەکەی وێرانبوونی ژێرخانی خۆیەتی. بۆیە هەوڵ دەدات لە ڕێگەی "درۆنی تاقیکەرەوە" و "مووشەکی کورت مەودا" فشار بخاتە سەر هەولێر. ئەم جۆرە هەڕەشانە بە سیستمە ناوخۆییەکانی هەرێم و پاڵپشتییە تەکنیکییەکانی ئەمریکا بە ئاسانی بەرپەرچ دەدرێنەوە. تێگەیشتن لە جیاوازیی نێوان مووشەکی بالیستی و کروز کلیلە بۆ ئەوەی بزانین کە هەولێر هێشتا لە ژێر پاراستندایە، بەڵام بە شێوازێکی جیاواز.

ئەگەر هێرشی بالیستی کرا چی؟

زۆرکەس دەپرسن: "ئەی ئەگەر ئێران بڕیاری دا بە مووشەکی بالیستیی قورس لە هەولێر بدات، ئەمریکا چۆن دەمانپارێزێت بەبێ پاتریۆت؟" وەڵامەکە لە "تۆڕی پاراستنی ناوچەیی"دایە. سوپای ئەمریکا بەردەوام فڕۆکەی جەنگیی جۆری F-15 و F-35ی لە ئاسمانی ناوچەکەدا هەیە. ئەم فڕۆکانە وەک ڕادارێکی گەڕۆک و سەکۆیەکی هەڵدانی مووشەک کار دەکەن. هەر کە مووشەکێکی بالیستی لە قووڵایی خاکی ئێرانەوە هەڵدرا، مانگە دەستکردەکانی ئەمریکا لە ماوەی چەند چرکەیەکدا هەستی پێ دەکەن.

جوگرافیای ئێران بۆ هەولێر زۆر نزیکە مووشەکێکی بالیستی نزیکەی 7 خولەکی پێدەچێت تاوەکو دەگاتە ئامانجەکەی لە هەرێمی کوردستان. لەم 7 خولەکەدا، سیستمی بەرگریی ئەمریکا بەم شێوەیە کار دەکات: لە 3 خولەکی یەکەمدا مووشەکەکە دەدۆزرێتەوە و ئاڕاستەکەی دیاری دەکرێت. لە 4 خولەکەکەی تریدا، فەرمان دەدرێتە کەشتییە جەنگییەکانی لە دەریای ناوەڕاست یان بنکەکانی لە سعوودیە و ئوردن و عومان تاوەکو مووشەکی دژە بالیستی بتەقێنن.

مەودای ئەو شوێنانەی کە پاتریۆتی تێدایە (وەک سعوودیە و قەتەر) بۆ ئاسمانی هەرێمی کوردستان زۆر کورتە. مووشەکی بەرگری دەتوانێت لە ئاسمانی عێراقدا بگاتە مووشەکەکەی ئێران و بەر لەوەی بگاتە هەولێر، پارچەپارچەی بکات. واتە پاتریۆت پێویست ناکات هەر لە هەولێر بێت تاوەکو هەولێر بپارێزێت؛ "مەودای پێکانی" ئەم سیستمە هێندە زۆرە کە دەتوانێت ناوچەیەکی فراوان داپۆشێت.

هەروەها، ئەمریکا سیستمێکی نوێی "دژە مووشەکی تیژهاوێژ"ی لە دەریای عەرەبدا جێگیر کردووە. ئەم سیستمە دەتوانێت بەرپەرچی هەر هێرشێکی بالیستی بداتەوە کە بیەوێت ئاسمانی عێراق ببەزێنێت. جێگیربوونی زیاتر لە 50 هەزار سەربازی ئەمریکی لە ناوچەکە و هەبوونی فڕۆکە هەڵگرەکان، گرەنتییەکی بەهێزن بۆ ئەوەی هەر مووشەکێک لە ساتی هەڵدانییەوە بخرێتە ژێر چاودێری و تێکبشکێنرێت.

ئەمە جەنگێکی "چرکە ساتەکانە". سێنتکۆم سیستەمێکی وای بونیاد ناوە کە تێیدا "هەموو ڕادارەکان بەیەکەوە دەبینن". ئەگەر ڕادارەکەی هەولێر ئامانجێک نەبینێت، ڕادارەکەی بنکەی "موەفەق سەڵتی" لە ئوردن یان ڕادارەکانی ناو کەشتییەکانی کەنداو دەیبینن. ئەم پێکەوەبەستنە وای کردووە کە پاراستنی هەولێر تەنها لە ئەستۆی یەک وێستگەی پاتریۆت نەبێت، بەڵکو لە ئەستۆی تەواوی سوپای ئەمریکا بێت لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

لە کۆتاییدا، تاران باش دەزانێت کە تەقاندنی مووشەکی بالیستی بەواتای "ڕاگەیاندنی جەنگی ڕاستەوخۆ" دێت لەگەڵ ئەمریکا. لە سەردەمی ترەمپدا، واشنتن چیتر تەنها بەرگری ناکات، بەڵکو هەڕەشەی وێرانکردنی سەرچاوەی هێرشەکە دەکات. ئەم "ترساندنە ستراتیژییە" گەورەترین پارێزەری هەولێرە. کاتێک ئێران بزانێت کە لە بەرامبەر یەک مووشەکی بالیستی، ئەمریکا وێستگەیەکی کارەبا یان پردێکی ناو تارانی بۆ وێران دەکات، ئەوا دووجار بیر دەکاتەوە بەر لەوەی پەنجە بنێت بە دوگمەی هەڵداندا.
ئایا بترسین؟

نەخێر، هیچ هۆکارێک نییە بۆ ترس و دڵەڕاوکێی بێ بنەما. بەڵام پێویستە ڕاستییەکمان لەبەرچاو بێت: لە سیستمی سەربازیدا قسەیەک هەیە دەڵێت "هیچ سیستمێکی بەرگری 100% تەکامول نییە". تەنانەت پێشکەوتووترین سیستمەکانی جیهانیش ئەگەری هەیە لە کاتی هێرشێکی یەکجار چڕ و ناپاوانەدا (وەک بارانی مووشەکی) هەڵە بکەن. ئەگەر لە ماڵی کوێخا سمایلی تەلان، یان لە بەردەکەڕ و عەربەت سیستمە هەرە بەهێزەکانی جیهانیش هەبن، هێشتا ئەگەری ئەوە هەیە مووشەکێک یان درۆنێک لە کونی ڕادارەکانەوە دەرباز بێت.

بەڵام ئەوەی ئێستا لە ئارادایە، بەهێزترین جۆری پاراستنی ئاسمانییە کە بۆ ناوچەیەکی غەیرە دەوڵەتی دابین کرابێت. هەولێر بە تەنها جێنەهێڵدراوە، بەڵکو تەنها "ئامرازی پاراستنەکەی" گۆڕاوە بۆ جۆرێکی زیرەکتر و جیهانیتر. ئەمریکا هەرگیز ڕێگە نادات هەولێر ببێتە گۆڕەپانی تەراتێنی بێ مەرجی ئێران، چونکە ئەمە شکستی شکۆی واشنتنە لە جیهاندا.

بۆیە دەتوانن بە ئاسانی بنوون و مەترسن. ئاسمانی کوردستان لە ژێر چاوی مانگە دەستکردەکان و فڕۆکە جەنگییەکان و ئەو سیستمە کورت مەودایانەدایە کە بۆ ڕاوکردنی درۆنەکان دیزاین کراون. جەنگی ڕاستەوخۆ لە ئێستادا تەنها لە ناو میدیا و جەنگی دەروونیدایە، لەسەر زەوی هاوکێشەکان هێشتا بە قازانجی سەقامگیریی هەولێر دەشکێنەوە. هەرێمی کوردستان وەک قەڵایەک دەمێنێتەوە، چونکە بەرژەوەندیی زلهێزەکان لەوەدایە کە ئەم قەڵایە نەڕوخێت.