بڕیارەکەی دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا بۆ هەڵوەشاندنەوەی هێرشێکی سەربازی بەرفراوان بۆ سەر ئێران لە کۆتا خولەکدا، تەنیا بڕیارێکی سەربازی نەبوو، بەڵکو بڕیارێکی سیاسی و جیۆستراتیژی بوو کە ڕەنگدانەوەی سروشتی بیرکردنەوەی ئەمریکایە لە بەڕێوەبردنی ململانێ گەوورەکاندا.
ڕوون بوو کە ئەمریکا و ئیسرائیل گەیشتوونەتە قۆناغێکی پێشکەوتووی ئامادەکارییەکان بۆ ئەنجامدانی هێرشێکی بێ وێنە کە تەواوی ژێرخانی ئێران بکاتە ئامانج، لە دامەزراوە نەوتی وگازییەکانەوە تا تۆڕەکانی کارەبا و ئاو، بەندەر و پردەکان. ئەگەر ئەو هێرشە بکرایە تەنها ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی سنووردار نەدەبوو، بەڵکو دەووە سەرەتای قۆناغێکی نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا،
بەڵام ئەو پرسیارەی کە دێتە پێشەوە ئەوەیە: بۆچی ترەمپ لە کۆتا خولەکدا ئۆپەراسیۆنەکەی ڕاگرت؟!!
هۆکاری یەکەم پەیوەندی بە سروشتی ئێرانەوە هەیە. ئەمریکا دەزانێت ئێران وڵاتێک نییە کە بە یەک هێرشی ئاسمانی بتوانرێت بە چۆکدا بخرێت، وەک ئەوەی لە ڕابردوودا ڕوویدا. ئێران خاوەنی قووڵایی جوگرافیای بەرچاو و توانای پێشکەوتووی مووشەکی و تۆڕێکی بەرفراوانی هاوپەیمانان و هێزی چەکدارییە لە عێراق، سوریا، لوبنان و یەمەنە. هەر هێرشێکی بەرفراوانی ئەمریکی بە وەڵامدانەوەی فرە بەرەیی بەرەوڕوو دەبێتەوە کە بنکەکانی ئەمریکا و ڕێڕەوی کەشتیوانی لە کەنداو و ئەگەری دامەزراوەکانی وزە لە وڵاتانی هاوپەیمانی واشنتۆن دەکاتە ئامانج. ئەمەش شەڕەکە لە ڕووبەڕووبوونەوەی دوولایەنە دەگۆڕێت بۆ ململانێیەکی هەمەلایەنەی ناوچەیی!!
فاکتەری دووەم ئابووری جیهانییە. گەرووی هورمز تەنیا ڕێڕەوێکی دەریایی نییە؛ خوێنبەرێکی ژیانی وزەی جیهانییە. یەک لەسەر پێنجی بازرگانی نەوتی دەریایی تێیدا تێدەپەڕێت و هەر پچڕانێک لەوێدا بە مانای بەرزبوونەوەی بەرچاوی نرخی نەوت و گاز دێت، کە کاردانەوەی ڕاستەوخۆی لەسەر ئابووری جیهانی دەبێت. بە لەبەرچاوگرتنی فشارە ئابوورییە نێودەوڵەتییە بەردەوامەکان، واشنتۆن نایەوێت قەیرانێکی نوێی وزە هەڵبگیرسێنێت کە بتوانێت جیهان بخاتە ناو شەپۆلێکی هەڵاوسان و پاشەکشە و کاریگەری لەسەر ئەمەریکاو جیهان!
فاکتەری سێیەم فەلسەفەی سیاسی ترەمپە. ترامپ لەوەتەی هاتۆتە ناو سیاسەتەوە ستراتیژیەتێکی گرتۆتەبەر بۆ بەرزکردنەوەی گرژییەکان تا ئەوپەڕی، پاشان لە پێگەی بەهێزەوە دانوستان دەکات. ئەو پێی وایە مەترسی شەڕ دەتوانێت لە خودی شەڕ کاریگەرتر بێت. هەربۆیە باری فشاری سەربازی و دەروونی تا ئەوپەڕی خۆی بەرز دەکاتەوە، پاشان دەرفەت دەدات بە نەیارەکانی پاشەکشە بکەن و ئیمتیاز بدەن. ئەم سیاسەتە تازە نییە؛ لەگەڵ کۆریای باکوور بەکاری هێنا، پاشان لەگەڵ چین لە شەڕی بازرگانیدا و ئەمڕۆش هەوڵدەدات لەگەڵ ئێراندا جێبەجێی بکات!
فاکتەرێکی دیکە ، جیاوازیی حیساباتی نێوان واشنتۆن و تەلئەبیبە. ئیسرائیل لاوازکردنی ئێران بە ئامانجێکی ستراتیژی هەمیشەیی دەبینێت، لە کاتێکدا ئەمریکا لە ڕوانگەیەکی فراوانترەوە سەیری دۆخەکە دەکات. واشنتۆن نەک تەنها ئاسایشی ئیسرائیل بەڕێوەدەبات بەڵکو تۆڕێکی بەرفراوانی بەرژەوەندییەکانیش کە لە کەنداوەوە تا ئەوروپا و زەریای هیندی و زەریای هێمن درێژدەبێتەوە. تێدەگات کە هەر شەڕێکی درێژخایەن لەگەڵ ئێران سەرچاوە سەربازی و ئابوورییەکانی کەمدەکاتەوە لە کاتێکدا کە لەگەڵ چین خەریکی کێبڕکێی ستراتیژییە و بەردەوامە لە پشتیوانیکردنی ئۆکرانیا لە دژی ڕووسیا.
جگە لەوەش ئیدارەی ئەمریکا لەوە تێدەگات کە ڕوخاندن یان لاوازکردنی ڕێژیمی ئێران بە هێزی سەربازی مەرج نییە سەقامگیری گەرەنتی بکات. ئەزموونی ئەمریکی لە عێراق لە ساڵی ٢٠٠٣دا لە یادەوەری ستراتیژی واشنتۆندا ماوەتەوە. ڕووخاندنی ڕژێمێکی دوژمنکارانە دەتوانێت دەرگا بۆ ئاژاوەیەکی گەوورەتر یان بۆشایییەکی ئەمنی بکاتەوە کە گروپە توندڕەوەکان یان زلهێزە ناوچەییە ڕکابەرەکان دەتوانن لەبەرژەوەندی خۆیان بیقۆزنەوە، بۆیە ئەمریکا لە مامەڵەکردن لەگەڵ بیرۆکەی گۆڕینی ڕژێمدا، زۆر وریاتر بووە!!
ڕۆڵی ناوبژیوانی ناوچەیی ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت. چەندین دەوڵەتی کەنداو فشارێکی دیپلۆماسی توندیان خستەگەڕ بۆ ڕێگریکردن لە شەڕ، دانیان بەوەدا نا کە خاک و ئابوورییەکانیان یەکەم وڵات دەبن لە هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەکدا زیانیان پێدەگات. جگە لەوەش، ئێران بە پێی ئاماژەکان، پەیامی ناڕاستەوخۆی ناردووە کە ئامادەیی خۆی بۆ تاوتوێکردنی پرسە هەستیارەکان، وەک ئاسایشی دەریایی لە گەرووی هورمز و بەرنامە ئەتۆمییەکەی و ڕێکخستنەکانی کەمکردنەوەی پەرەسەندنی ئاستی دەریایی، ناردووە. ئەم سیگناڵانە پاساوێکی سیاسییان بۆ ترەمپ دابین کرد بۆ ڕاگرتنی هێرشەکە بەبێ ئەوەی وا دەرکەوێت کە پاشەکشە بکات!!
لە ڕوانگەیەکی ترەوە، تەنها کۆکردنەوەی سەربازی ئەمریکا بەبێ تەقاندنی یەک مووشەک ئامانجی بەرچاوی بەدەستهێنا. پەیامێکی ڕوونی بە تاران گەیاند کە بژاردەی سەربازی لە سەر مێزەکە دەرنەچووە و متمانەی هاوپەیمانانی ناوچەیی بە تواناکانی ڕێگریکردن لە ئەمریکا بەهێزتر کرد. هاوکات دەرگای یەکلاییکردنەوەی سیاسی بە کراوەیی هێشتەوە. ئەمە بۆ خۆی قازانجێکی ستراتیژییە، چونکە بەکارهێنانی هێز وەک ئامرازێکی فشار زۆرجار تێچووی کەمتری هەیە لە بەکارهێنانی لە شەڕی ئاشکرادا.
بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بکرێت کە ڕاگرتنی هێرشەکە نیشانەی کۆتایی هاتنی قەیرانەکە نییە. پرسە مشتومڕاوییەکانی نێوان واشنتۆن و تاران هەر ماون: بەرنامەی ئەتۆمی، پەرەپێدانی مووشەکی بالیستی، کاریگەریی ناوچەیی، ئاسایشی دەریایی و ڕۆڵی گروپە چەکدارەکانی سەر بە ئێران. ئەگەر دانوستانەکان لەرزین یان واشنتۆن هەست بکات تاران ئەو کاتە بۆ بەهێزکردنی تواناکانی بەکاردەهێنێت، ئەوا بژاردەی هێز دەگەڕێتەوە سەر مێزەکە، ڕەنگە بە زۆرتریش.
ئەوەی ڕوویداوە ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکی بەرچاوە لە عەقیدەی ئەمریکادا. ئەمریکا ئەوەندەی بە کەمترین تێچووی مرۆیی و ئابوورییەوە بەدوای ئامانجە سیاسییەکاندا دەگەڕێت، چیتر بەدوای سەرکەوتنی سەربازیی تەقلیدیدا ناگەڕێت. شەڕ لە سەدەی بیست و یەکەمدا چیتر بە ژمارەی ئەو شارە بۆردومانکراوانە ناپێورێت، بەڵکو بە توانای نەتەوەیەک بۆ سەپاندنی ئیرادەی خۆی لە ڕێگەی تێکەڵەیەک لە ڕێگری سەربازی و فشاری ئابووری و سزا و هاوپەیمانی و دیپلۆماسی، دەپێورێت!
دۆناڵد ترەمپ پاشەکشەی نەکرد چونکە ئەمریکا توانای لێدانی ئێرانی نییە، بەڵکو لەبەر ئەوەی درکی بەوە کردووە کە بەڕێوەبردنی هەڕەشەکە ڕەنگە کاریگەرتر بێت لە دەستپێکردنی. هێرشێکی سەربازی دەبووە هۆی سەرکەوتنێکی تاکتیکی بە واشنتۆن، بەڵام دەکرا دەرگای شەڕێکی ستراتیژی درێژخایەن بکاتەوە کە دەرئەنجامەکانی پێشبینی نەکراون. بەڵام لێدوانەکەی هەموو بژاردەکانی بە کراوەیی هێشتەوە و توخمە ڕێگرییەکانی پاراست و دوا دەرفەتی دا به دیپلۆماسیەت!