هەرێم نیوز

بەشێک لە شرۆڤەکاران باس لەوە دەکەن کە ئەو هۆسە و قەرەباڵغییەى لەسەر ئێران هەیە ئامانجە راستەقینەکەى بەهێزبوونى چین و روسیایە، شیکردنەوەیەکی جیپۆڵەتیکی بۆ ئەو فشارانەی واشنتۆن دەیانخاتە سەر ئێران و چۆنیەتی کاریگەرییان لەسەر بەرژەوەندییەکانی چین و روسیا هاوکارێکی باش دەبێت بۆ تێگەیشتن لە مەدلوولەکانى پشت روداوەکان کە لێرەدا کورتەی باسەکە و خاڵە هەرە گرنگەکان دەخەینە ڕوو:
ئامانجی سەرەکی ئەمریکا: چینە نەک تەنها ئێران
کاتێک ئەمریکا هەڕەشەی سەپاندنی باجی گومرگی (%25) دەکات، ئامانجە ڕاستەقینەکەی چینە لەبەر ئەوەى  چین گەورەترین کڕیاری نەوتی ئێرانە و پەیوەندییەکی ستراتیژی بەهێزیان هەیە، بەتایبەت کاتێک پاڵاوگە چینییەکان نەوتی ئێران وەک جێگرەوەیەک بۆ نەوتی ڤەنزوێلا بەکاردەهێنن.
ئێران وەک ئەڵقەی بەستنەوەی پڕۆژە جیهانییەکان
گرنگی ئێران تەنها لە نەوتدا نییە، بەڵکو لە پێگەی جوگرافیەکەیدایە کە بووەتە چەقی ململانێی ڕێڕەوە نێودەوڵەتییەکان:
1. پشتێن و ڕێگا (BRI): ئەمە گەورەترین پڕۆژەی چینە بۆ دووبارە داڕشتنەوەی نەخشەی بازرگانی جیهان، ئێران دەکەوێتە ناوەراستی ئەم ڕێگایە و لاوازکردنی ئێران واتە لێدان لەم پڕۆژەیەی چین.
2. ڕێڕەوی باکوور-باشوور (INSTC): ڕێڕەوێکی ستراتیژییە کە روسیا و ئێران و هیندستان بەیەکەوە دەبەستێتەوە. تێکچوونی سەقامگیری ئێران واتە هەرەسهێنانی ئەم ڕێڕەوە کە روسیا بایەخێکی زۆری پێدەدات.
3. ڕێڕەوی ناوەڕاست (Middle Corridor): تێکچوونی دۆخی ئێران کاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر ئاسایشی دەریای قەزوین و ئەو ڕێڕەوانەی کە بەو ناوچەیەدا تێدەپەڕن.
ماوەوتەوە بپرسین ڕێڕەوی گواستنەوەی نێودەوڵەتی باکوور-باشوور (INSTC) چییەو چى رۆڵێک لەو نێوەندەدا دەگێڕێت؟ 
ئەم ڕێڕەوە تۆڕێکی فرەجۆرە (دەریایی، ئاسن، و وشکانی) کە درێژییەکەی دەگاتە ٧,٢٠٠ کیلۆمەتر و کاریگەریی دەبێت لەسەر هەموو رەهەندە ئابووریی و بازرگانى و ئەمنی و سیاییەکان.
بەکورتى ئەم ڕێڕەوە یەکێکە لە گرنگترین پڕۆژە ستراتیژییەکانی سەدەی ٢١، کە وەک ڕکابەرێکی بەهێزی کەناڵی سوێس سەیر دەکرێت و سوودەکانی ئەم ڕێڕەوە بەم شێوەیەیە:
1- ئامانجی سەرەکی بەستنەوەی ئەم شوێنانەیە:هیندستان (مومبای) لە ڕێگەی دەریاوە بۆ ئێران (بەندەری عەباس و بەندەری چابەهار).لەناو ئێراندا بە هێڵی ئاسن بەرەو باکوور و دەریای قەزوین.لەوێوە بۆ ڕووسیا (ئاستراخان و سانت پترسبۆرگ) و پاشان بۆ باڵتیک و ئەوروپا.٢
2- . سوودە ئابوورییە سەرەکییەکانی ئەم ڕێڕەوە:  گۆڕانکاری گەورە لە بازرگانی ناوچەکەدا دەکات بەهۆی ئەم سێ خاڵە:
- کەمکردنەوەی کات: گواستنەوەی کاڵا لە هیندستانەوە بۆ ڕووسیا لە ڕێگەی کەناڵی سوێسەوە نزیکەی ٤٠ بۆ ٦٠ ڕۆژ دەخایەنێت، بەڵام لە ڕێڕەوی باکوور-باشوور تەنها ٢٥ بۆ ٣٠ ڕۆژ دەخایەنێت.
- کەمکردنەوەی تێچوون: مەزەندە دەکرێت تێچووی گواستنەوە بە ڕێژەی %٣٠ کەم ببێتەوە بەراورد بە ڕێگا کۆنەکان.
- ڕێگایەکی جێگرەوە: ئەم ڕێڕەوە دەبێتە پەناگەیەک بۆ ئەو وڵاتانەی (وەک ڕووسیا و ئێران) کە لەژێر سزای ڕۆژئاوادان، چونکە بە ناوچەگەلێکدا تێدەپەڕێت کە لەژێر هەژموونی ئەمریکا و ئەوروپادا نین
3- سوود بۆ وڵاتانی ناوچەکە:  سوودی سەرەکی لەم پرۆژەیەدا بۆ ئێرانە و دەبێتە "ترانزێت"ی جیهانی و داهاتێکی زۆری لە گومرگ و خزمەتگوزاری گواستنەوە دەستدەکەوێت، ڕوسیا دەستڕاگەیشتنێکی ئاسانتر و هەرزانتری دەبێت بە بازاڕەکانی ئاسیا و کەنداو. هیندستان دەتوانێت بەبێ تێپەڕبوون بە ناو خاکی "پاکستان"دا، کاڵاکانی بگەیەنێتە ئاسیای ناوەڕاست و ڕووسیا. وڵاتانی کەنداو دەبنە بەشێک لەم زنجیرەی دابینکردنە و پەیوەندییە بازرگانییەکانیان لەگەڵ باکوور بەهێز دەبێت.
4- ئاستەنگەکان: سەرەڕای سوودەکانی، پڕۆژەکە ڕووبەڕووی چەند گرفتێک دەبێتەوە لەوانەش:
- کەموکوڕی ژێرخان: هەندێک بڕگەی هێڵی ئاسن لەناو ئێران (وەک هێڵی ڕەشت-ئەستارا) هێشتا بەتەواوی تەواو نەبوون.
- فشاری سیاسی: ئەمریکا هەوڵ دەدات لە ڕێگەی سزا ئابوورییەکانەوە ڕێگری لە گەشەکردنی ئەم ڕێڕەوە بکات چونکە هەژموونی وڵاتانی ڕۆژهەڵات زیاد دەکات.

دەرەنجامەکان
• بەرژەوەندی وڵاتانی باشوور و ڕۆژهەڵات: دوورخستنەوەی ئێران لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان، زیانێکی گەورە بە ئابووری ئەو وڵاتانە دەگەیەنێت کە دەیانەوێت لەژێر هەژموونی ئەمریکا ڕزگاریان بێت.
• پرسیارە جەوهەرییەکە: چیتر پرسیارەکە ئەوە نییە ئایا ئێران دەتوانێت دۆخی ناوخۆی کۆنترۆڵ بکات یان نا، بەڵکو ئەوەیە کە "چین تا چەند ئامادەیە کاردانەوەی هەبێت و بەرگری لە بەرژەوەندییەکانی بکات؟"
• ئەم ڕێڕەوە تەنها پڕۆژەیەکی گواستنەوە نییە، بەڵکو ئامرازێکی سیاسییە بۆ شکاندنی تاکجەمسەریی ئەمریکا لە بازرگانی جیهانیدا و ئەمریکاش دەیەوێت رێگریی لەو پرۆژەیە بکات کە چین رابەرایەتى دەکات و گۆڕەپانى رووبەڕووبوونەوەکەشیان ئێران، وڵاتانى کەنداو و بەشێک لە وڵاتانى ئەفریقیا دەبێت لە داهاتوودا.
شرۆڤە قوڵەکانى ئەم تەنگەژانەى روویان لە ناوچەکە کردووە پێمان دەڵێت کە ئێران بووەتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی ململانێی نێوان جەمسەربەندییە نوێیەکانی جیهان (چین و روسیا) لە لایەک و (ئەمریکا) لە لایەکی ترەوە.