ئەڵقەی (٣)
خەرجییە سیادییەکان و کاریگەرییان لەسەر پشک ومووچەی هەرێمی کوردستان
ئامانج ڕەحیم
سکرتێری ئەنجومەنی وەزیران
لە هەر وڵاتێکدا کە سیستمی فیدڕاڵی هەیە، بوونی خەرجیی سیادی شتێکی ئاساییە؛ وەک بەرگری، سیاسەتی دەرەوە و پابەندییە نیشتمانییەکان. هەرێم و پارێزگاکانیش بە پشکی خۆیان لە دابینکردنی ئەم خەرجییانەدا بەشدارن.
بۆیە گفتوگۆ لەسەر بوونی خەرجییە سیادییەکان نییە؛ بەڵکو پرسیارە سەرەکییەکان ئەمانەن: چی بە خەرجی سیادی دادەنرێت؟ قەبارەکەی چەندە؟ چۆن خەرج دەکرێت؟ و چ کاریگەرییەکی لەسەر پشک و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان هەیە؟
یەکەم: خەرجییە سیادییەکان چۆن کاریگەری لەسەر پشکی هەرێم دەکەن؟
ئەمە گرنگترین خاڵە بۆ تێگەیشتن لە بابەتەکە.
بە زمانێکی سادە، پشکی هەرێمی کوردستان لەسەر تەواوی خەرجیی بودجە حیساب ناکرێت؛ بەڵکو سەرەتا خەرجییە سیادییەکان و هەندێک خەرجیی تری فیدڕاڵی لە کۆی خەرجییەکان دەرئەکرێن، پاشان پشکی هەرێم لەسەر بڕی ماوە حیساب دەکرێت.
بۆ نموونە، ئەگەر کۆی خەرجیی بودجە ٢٠٠ ترلیۆن دینار بێت و ٥٠ ترلیۆن دینار وەک خەرجی سیادی لێی دەرکرێت، بنەمای حیسابکردنی پشکی هەرێم دەبێتە ١٥٠ ترلیۆن دینار، نەک ٢٠٠ ترلیۆن.
ئەگەر خەرجییە سیادییەکان لە ٥٠ ترلیۆنەوە بەرز ببنەوە بۆ ٧٠ ترلیۆن دینار، ئەو بنەمایەی پشکی هەرێم لەسەر حیساب دەکرێت لە ١٥٠ ترلیۆنەوە دادەبەزێت بۆ ١٣٠ ترلیۆن دینار.
ئەم ژمارانە تەنها نموونەن بۆ ڕوونکردنەوەی شێوازی حیسابکردن، بەڵام خاڵێکی گرنگ نیشان دەدەن:
هەرچەند قەبارە و بازنەی خەرجییە سیادییەکان گەورەتر بێت، ئەو بنەمایەی پشکی هەرێم لەسەر حیساب دەکرێت بچووکتر دەبێتەوە.
بۆیە لە بودجەی ٢٠٢٧دا تەنها ئەوە گرنگ نییە بزانین «ڕێژەی پشکی هەرێم چەندە؟»؛ بەڵکو پێش ئەوە پێویستە بزانین چەند ترلیۆن دینار بە ناوی خەرجی سیادی دەرکراوە و چی لە ناو ئەو خەرجییانەدایە؟
دووەم: بەشداری لە دابینکردنی پارە؛ بەڵام ڕۆڵی هەرێم و پارێزگاکانی عێراق چیە لەسەر چاودێری خەرجکردن؟
خاڵێکی دیکەی گرنگ ئەوەیە کە هەرێمی کوردستان بە پشکی خۆی لە دابینکردنی پارە بۆ خەرجییە سیادییەکان بەشدارە، بەڵام لە پرۆسەی دیاریکردن، خەرجکردن، چاودێری و وردبینیی ئەو خەرجییانەدا ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆی نییە.
واتە بەشێک لە داهاتی گشتی کە پشکی هەرێمیشی تێدایە، بۆ دابینکردنی خەرجییە سیادییەکان تەرخان دەکرێت، بەڵام هەرێم بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشدار نییە لەوەی ئەو پارەیە لە کوێ، بۆ چی و بە چ شێوەیەک خەرج دەکرێت و چۆن چاودێری و وردبینیی لەسەر دەکرێت.
بۆیە لەگەڵ پرسیاری «هەرێم چەند لە خەرجییە سیادییەکان بەشدارە؟»، پرسیارێکی تری گرنگیش هەیە:
ئەگەر هەرێم لە دابینکردنی ئەم خەرجییانەدا بەشدارە، میکانیزمی بەشداریی هەرێم لە چاودێری، وردبینی و دڵنیابوون لە شێوازی خەرجکردنی ئەو پارەیە چییە؟
بنەمای دادپەروەری دارایی تەنها بەشداری لە دابینکردنی پارە نییە؛ ڕوونی، شەفافیەت و چاودێری لەسەر چۆنیەتی خەرجکردنیش بەشێکی گرنگی ئەو هاوکێشەیەن.
سێیەم: بە زمانێکی سادە، خەرجیی سیادی واتە چی؟
خەرجیی سیادی کۆمەڵێک خەرجی گشتیی دەوڵەتە کە پێش حیسابکردنی پشکی هەرێم لە کۆی بودجە دەرئەکرێت و هەرێمیش بە پشکی خۆی لە دابینکردنیاندا بەشدارە.
بۆ نموونە، هەرێم بە پشکی خۆی بەشدارە لە دابینکردنی مووچە، بودجەی بەڕێوەبردن و وەبەرهێنان، ڕاهێنان و پڕچەککردنی وەزارەتی بەرگریی عێراق؛ هەروەها خەرجییەکانی دەستەی حەشدی شەعبی و دەزگای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر.
هەروەها هەرێم بەشدارە لە خەرجیی سەرۆک و وەزیرە فیدڕاڵەکان، ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران و سەفیرەکان؛ خەرجیی هەر سێ سەرۆکایەتیی فیدڕاڵی (سەرۆکایەتی کۆمار، ئەنجومەنی وەزیران و ئەنجومەنی نوێنەران)، دادگای باڵای فیدڕاڵی و دیوانی چاودێری دارایی فیدڕاڵی؛ لەگەڵ مووچە و خەرجییەکانی وەزارەتی دەرەوە، باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەکانی عێراق لە دەرەوە.
چوارەم: خەرجییە سیادییەکان بە درێژایی ساڵەکان چۆن گەورە بوون؟
لە بودجەی ٢٠٠٩دا کۆی خەرجییە سیادییەکان نزیکەی ١٢.٥ ترلیۆن دینار بوو، واتە نزیکەی **١٨٪**ی کۆی خەرجیی بودجە. لە بودجەی ٢٠٢٣–٢٠٢٥دا ئەم بڕە گەیشتووەتە نزیکەی ٤٧.٤ ترلیۆن دینار لە ساڵێکدا، واتە نزیکەی **٢٤٪**ی کۆی بودجە.
واتە بەراورد بە ٢٠٠٩، خەرجییە سیادییەکان لە ١٢.٥ ترلیۆنەوە بۆ نزیکەی ٤٧.٤ ترلیۆن دینار بەرز بوونەتەوە؛ نزیکەی چوار هێندە، یان بە ڕێژەی نزیکەی ٢٧٨٪.
بەڵام گرنگتر لە زیادبوونی بڕی پارەکە، فراوانبوونی پێناسە و بڕگەکانی خەرجی سیادییە. لە ساڵی ٢٠٠٥ خەرجی سیادی تەنها ١٦ بڕگە بووە، بەڵام لە بودجەی ٢٠٢٣–٢٠٢٥دا گەیشتووەتە ١٠٦ بڕگە.
کەواتە بابەتەکە تەنها گەورەبوونی بڕی خەرجییە سیادییەکان نییە؛ بەڵکو بازنەی ئەو خەرجییانەش بە تێپەڕبوونی ساڵەکان بەرفراوانتر بووە.
پێنجەم: بەشداری لە خەرجی سیادی؛ بەرامبەر بەشداریی دادپەروەرانە لە دامەزراوە فیدڕاڵییەکان
لێرەدا خاڵێکی دەستووریی گرنگ هەیە.
هەرێمی کوردستان تەنها بەشدار نییە لە دابینکردنی خەرجیی دامەزراوە سیادی و فیدڕاڵییەکان؛ بەڵکو بە پێی ماددەی **(١٠٥)**ی دەستووری عێراق، هەرێم و پارێزگاکان مافی بەشداریی دادپەروەرانەیان لە بەڕێوەبردنی دامەزراوە جیاوازەکانی دەوڵەتی فیدڕاڵ، شاند و نوێنەرایەتییەکان هەیە.
واتە کاتێک هەرێم بە پشکی خۆی لە خەرجیی وەزارەتی بەرگری، وەزارەتی دەرەوە، سەرۆکایەتییە فیدڕاڵییەکان و دامەزراوە سیادییەکانی تر بەشدارە، پێویستە بەشداریی دادپەروەرانەی دانیشتووانی هەرێم لە ناو ئەو دامەزراوانەش بە کردەوە ڕەنگ بداتەوە.
بۆ نموونە، ئەم بنەمایە دەبێت لە پلە و پۆستەکانی وەزارەتی بەرگری و هێزە چەکدارە فیدڕاڵییەکان، وەزارەتی دەرەوە، باڵیۆزخانە و کونسوڵخانەکان، سێ سەرۆکایەتیی فیدڕاڵی و دامەزراوە فیدڕاڵییەکانی تر ڕەنگ بداتەوە.
لە ڕاستیدا، ئەم بەشدارییە دادپەروەرانەیە تا ئێستا لە زۆرێک لە دامەزراوە فیدڕاڵییەکاندا بە ئاستی پێویست ڕەنگی نەداوەتەوە.
بۆیە لەگەڵ پرسیاری «هەرێم چەند لە خەرجییە سیادییەکان دەدات؟»، پرسیارێکی تری دەستوورییش هەیە:
بەشداریی دادپەروەرانەی هەرێم لە بەڕێوەبردنی ئەو دامەزراوە فیدڕاڵی و سیادییانە لە کوێدایە؟
شەشەم: پێشمەرگە لە کوێی ئەم هاوکێشەیەدایە؟
کاتێک هەرێمی کوردستان بە پشکی خۆی لە مووچە، ڕاهێنان، پڕچەککردن و خەرجییەکانی وەزارەتی بەرگری و دەزگا ئەمنییە فیدڕاڵییەکان بەشدارە، لە بەرامبەردا پێویستە بودجە و شایستە داراییەکانی هێزی پێشمەرگەش بە ڕوونی لە بودجەی فیدڕاڵیدا لەبەرچاو بگیرێت.
نابێت هەرێم لە خەرجیی بەرگری و ئاسایشی عێراق بەشدار بێت، بەڵام مووچە، ڕاهێنان، پڕچەککردن و بودجەی پێشمەرگە تەنها لەسەر شانی بودجەی هەرێم بمێنێتەوە. ئەمە یەکێکە لەو بابەتە سەرەکییانەی پێویستە لە بودجەی ٢٠٢٧دا بە ڕوونی لەبەرچاو بگیرێت.
حەوتەم: قەرزەکانی عێراق
هەرێمی کوردستان بە پشکی خۆی بەشدارە لە دانەوەی قەرزە ناوخۆیی و دەرەکییەکانی عێراق و قیست و سوودی ئەو قەرزانە.
لێرەدا پرسیارێکی سادە دروست دەبێت:
ئەگەر هەرێم لە دانەوەی قەرز و سوودەکانی عێراق بەشدارە، لە کاتی وەرگرتن و بەکارهێنانی ئەو قەرزانەدا پشک و شایستەی هەرێم چۆن لەبەرچاو گیراوە؟
مەبەست ئەوە نییە هەرێم لە دانەوەی قەرزە نیشتمانییەکان بەشدار نەبێت؛ بنەماکە سادەیە:
ئەگەر لە پابەندییەکەدا بەشدارە، دەبێت لە شایستەکەشدا بە هەمان پێوەر لەبەرچاو بگیرێت.
کۆتایی
لە بودجەی ٢٠٢٧دا تەنها ڕێژەی پشکی هەرێم گرنگ نییە؛ ئەو بنەمایەی پشکەکە لەسەر حیساب دەکرێت، قەبارە و پێکهاتەی خەرجییە سیادییەکان و شایستەکانی هەرێم لە بەرامبەریاندا هەمان ئەندازە گرنگن.
بۆیە پێویستە لە بودجەی ٢٠٢٧دا بە ڕوونی وەڵامی ئەم پرسیارانە بدرێتەوە: خەرجییە سیادییەکان چەندن و چی لەخۆ دەگرن؟ هەرێم چەند لە دابینکردنیاندا بەشدارە و چۆن دەتوانێت لە چاودێری و وردبینیی خەرجکردنیاندا بەشدار بێت؟ بودجە و شایستەی پێشمەرگە لە کوێدایە؟ پشکی هەرێم لە قەرز و پڕۆژە نیشتمانییەکان چەندە؟ و بەشداریی دادپەروەرانەی دانیشتووانی هەرێم لە دامەزراوە فیدڕاڵی و سیادییەکان چۆن دڵنیایی لێ دەکرێتەوە؟
هەرێمی کوردستان بەشێکە لە عێراق و لە پابەندییە نیشتمانییەکاندا بەشدارە؛ لە بەرامبەردا شایستە دارایی، بەشداریی دامەزراوەیی و مافی چاودێری و شەفافیەتیش دەبێت بە هەمان گرنگی لەبەرچاو بگیرێن.
پابەندی و شایستە؛ هەردووکیان بە هەمان پێوەر.