ڕۆڵی وزە (بە تایبەتی نەوت و گاز) لە ململانێی نێوان ئەمریکا و ڤەنزوێلا یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم پەیوەندییە ئاڵۆزە، کە دەگەڕێتەوە بۆ مێژووی درێژ و ستراتیژییەکانی هەردوو لایەن.مێژووی پەیوەندییەکان و ڕۆڵی نەوتڤەنزوێلا خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانە (زیاتر لە ٣٠٠ ملیار بەرمیل)، کە لە سەدەی بیستەمدا کۆمپانیا ئەمریکییەکان وەک Chevron و Exxon ڕۆڵی سەرەکییان هەبووە لە گەشەپێدانی کەرتی نەوت. لە جەنگی جیهانی دووەمدا، ڤەنزوێلا نەوتێکی زۆری بۆ هاوپەیمانان دابین کرد. بەڵام لە ساڵی ١٩٧٦ نەوت نیشتمانی کرا و لە سەردەمی هوگۆ چاڤێز (١٩٩٩-٢٠١٣) و نیکۆلاس مادورۆ، حکومەت کۆنتڕۆڵی تەواوی لەسەر کۆمپانیای دەوڵەتی PDVSA گرت، کە بووە هۆی دابەزینی بەرهەمهێنان بەهۆی خراپ بەڕێوەبردن و کەم وەبەرهێنان.ئەمریکا ڤەنزوێلای وەک سەرچاوەیەکی نزیک و گرنگی نەوت دیتووە، بەڵام پەیوەندییەکان خراپ بوون کاتێک چاڤێز نەوتی بەکارهێنا بۆ سیاسەتی سۆشیالیستی و پەیوەندی لەگەڵ ڕووسیا، چین و ئێران.سزاکان و گەمارۆی نەوتلە ساڵی ٢٠١٩ەوە، ئەمریکا سزای توندی لەسەر کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا دانا، لەوانە:سزای سەر PDVSA و قەدەغەکردنی هاوردەی نەوتی ڤەنزوێلایی بۆ ئەمریکا.
دەستبەسەرداگرتنی کەشتییە نەوت هەڵگرەکان و گەمارۆی کۆمپانیاکان کە نەوت دەگوازنەوە.

ئامانج لەم سزایانە کەمکردنەوەی داهاتی حکومەتی مادورۆ بوو، کە نەوت زیاتر لە ٩٠٪ی داهاتی هەناردەی ڤەنزوێلا پێکدەهێنێت. لە ساڵی ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦، ئەم سزایانە توندتر بوون، لەوانە دەستبەسەرداگرتنی کەشتییەکان و قەدەغەکردنی فرۆشتنی نەوت بۆ چین و ئەوانی تر، کە بووە هۆی دابەزینی هەناردەی نەوت بۆ نیوە.کۆمپانیای Chevron وەک استثنایەک مایەوە (بە مۆڵەتی تایبەت)، بەڵام لە هەندێک حاڵەتدا مۆڵەتەکە سنووردار کراوە یان هەڵوەشایەوە.ململانێی ئێستا (سەرەتای ٢٠٢٦)لە کۆتایی ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦، گرژییەکان زۆر توند بوون:ئەمریکا (لە ژێر سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ) گەمارۆی تەواوی لەسەر نەوتی ڤەنزوێلا دانا، کەشتییەکان دەستبەسەرداگرت و هێرشی کردە سەر شوێنە سەربازی و سڤیلییەکان لە کاراکاس.
ترەمپ ڕایگەیاند کە ئەمریکا مادورۆ و هاوسەرەکەی دەستگیر کردووە و گواستوویانەتەوە بۆ دەرەوەی وڵات.
حکومەتی ڤەنزوێلا ئەمریکای تۆمەتبار کرد بە هەوڵدان بۆ دەستبەسەرداگرتنی نەوت و کانزاکان، و ئاماژەی بەوە کرد کە ئامانجی سەرەکی ئەمریکا کۆنتڕۆڵکردنی سەرچاوە ستراتیژییەکانە.

ترەمپ بە ئاشکرا گوتی کە ئەمریکا "بە شێوەیەکی توند" بەشدار دەبێت لە کەرتی نەوتی ڤەنزوێلا، و ئاماژەی بەوە کرد کە نەوتی دەستبەسەرداگرتوو دەفرۆشێت یان بەکاردەهێنێت بۆ یەدەگی ستراتیژی ئەمریکا.کاریگەرییەکاننەوت سەرچاوەی سەرەکی داهاتی ڤەنزوێلایە، و گەمارۆکان بوونە هۆی قەیرانی ئابووری قووڵتر.
ئەمریکا نەوتی ڤەنزوێلایی وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی دیتووە (بەهۆی پەیوەندی لەگەڵ چین و ڕووسیا)، و بەکارهێنانی وەک ئامراز بۆ گۆڕینی ڕژێم.
لە ڕوانگەی ڤەنزوێلا، ئەمریکا بە "ئیمپریالیزمی سەرچاوەکان" تۆمەتبار دەکات، کە ئامانجی دەستبەسەرداگرتنی نەوتە.
بە کورتی، نەوت ناوەندی ململانێکە، کە تێکەڵی سیاسەت، ئابووری و ستراتیژی جیهانییە، و لە ئێستادا بووەتە هۆی توندوتیژی سەربازی و قەیرانی مرۆیی.

مێژووی چاڤێز و نەوت

مێژووی هوگۆ چاڤێز و نەوت لە ڤەنزوێلاهوگۆ چاڤێز (١٩٥٤–٢٠١٣) یەکێک بوو لە کەسایەتییە سەرەکییەکانی مێژووی نوێی ڤەنزوێلا، کە نەوت ڕۆڵێکی ناوەندی هەبوو لە سیاسەتەکانی. چاڤێز لە ساڵی ١٩٩٩ بوو بە سەرۆکی ڤەنزوێلا و تا مردنی لە ٢٠١٣ لە دەسەڵات ما. ئەو نەوتی بەکارهێنا وەک ئامرازێک بۆ گۆڕینی کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسەتی دەرەکی، بەڵام ئەم سیاسەتانە بوونە هۆی دابەزینی بەرهەمهێنانی نەوت و قەیرانی درێژخایەن.پێش چاڤێز: نەوت و نیشتمانیکردنڤەنزوێلا خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتی جیهانە (زیاتر لە ٣٠٠ ملیار بەرمیل).
لە سەرەتای سەدەی ٢٠، کۆمپانیا ئەمریکییەکان ڕۆڵی سەرەکییان هەبوو لە گەشەپێدانی کەرتی نەوت.
لە ساڵی ١٩٧٦، لە سەردەمی سەرۆک کارلۆس ئەندرێس پێرێز، کەرتی نەوت نیشتمانی کرا و کۆمپانیای دەوڵەتی PDVSA (Petróleos de Venezuela) دامەزرا. ئەمە بووە هۆی کۆنتڕۆڵی دەوڵەت بەسەر نەوتەوە، بەڵام PDVSA بە شێوەیەکی نيوە سەربەخۆ کار دەکرد.
لە دەیەی ١٩٩٠، وڵات کرایەوە بۆ وەبەرهێنانی بیانی (Apertura)، کە کۆمپانیا بیانییەکان وەک ExxonMobil و Chevron دەستیان پێکردەوە.

سەردەمی چاڤێز: نەوت وەک ئامرازی شۆڕشی بۆلیڤاریچاڤێز نەوتی وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات بەکارهێنا بۆ پرۆگرامە کۆمەڵایەتییەکانی ("میسیۆنەکان")، کە هەژاری و نایەکسانی کەم کردەوە لە ساڵانی سەرەتا.١٩٩٩–٢٠٠٢: چاڤێز کۆنتڕۆڵی زیاتری لەسەر PDVSA گرت، داهاتی نەوت بەکارهێنا بۆ خەرجی کۆمەڵایەتی. لە دەیەی ٢٠٠٠، نرخی نەوت بەرز بووەوە، کە یارمەتی چاڤێزی دا.
٢٠٠٢–٢٠٠٣: مانگرتنی گشتی لە PDVSA (بە هۆی ئۆپۆزسیۆنەوە)، کە بەرهەمهێنان دابەزاند بۆ نزيکەی صفر. چاڤێز زیاتر لە ١٨ هەزار کارمەندی PDVSA دەرکرد و کەسانی وفادار دانا جێیان. ئەمە بووە هۆی دابەزینی شارەزایی و کەم وەبەرهێنان.
٢٠٠٧: نیشتمانیکردنی دووبارەی پرۆژە نەوتییەکان لە ناوچەی ئۆرینۆکۆ (گەورەترین یەدەگی نەوتی قورس). چاڤێز پێداگری کرد PDVSA لانیکەم ٦٠٪ خاوەندارێتی هەبێت. کۆمپانیا بیانییەکان وەک ExxonMobil و ConocoPhillips چوونە دەرەوە یان سکاڵایان تۆمار کرد، بەڵام Chevron و BP مانەوە وەک شەریکی کەمینە.
چاڤێز باجی سەر نەوتی بەرز کردەوە (تا ٥٠–٦٠٪ بۆ نرخی بەرز).

پێترۆدپلۆماسی (دیپلۆماسی نەوت)چاڤێز نەوتی بەکارهێنا بۆ پەیوەندی دەرەکی:OPEC: ڕۆڵی سەرەکی بینی لە بەهێزکردنی ئۆپێک، کەمکردنەوەی بەرهەمهێنان بۆ بەرزکردنەوەی نرخ. لە ساڵی ٢٠٠٠، میوانداری کۆبوونەوەی سەرۆکانی ئۆپێک کرد.
پرۆگرامەکانی وەک Petrocaribe (٢٠٠٥): فرۆشتنی نەوت بە نرخێکی کەم بۆ وڵاتانی کاراییب و ئەمریکای لاتین، بە مەبەستی بەدەستهێنانی هاوپەیمان.
پەیوەندی لەگەڵ چین، ڕووسیا و ئێران بەهێز کرد، وەک بەرامبەر ئەمریکا.

کاریگەرییەکان و میراتیلە ساڵانی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت (٢٠٠٤–٢٠١٤)، ئابووری ڤەنزوێلا گەشەی کرد و هەژاری دابەزی.
بەڵام خراپ بەڕێوەبردن، کەم وەبەرهێنان و سیاسیکردنی PDVSA بوونە هۆی دابەزینی بەرهەمهێنان (لە ٣.٥ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە ١٩٩٨ بۆ نزيکەی ٠.٤ ملیۆن لە ٢٠٢٠).
ئەم سیاسەتانە بوونە بناغە بۆ قەیرانی ئابووری لە سەردەمی نیکۆلاس مادورۆ (جێگرەوەی چاڤێز).

بە کورتی، چاڤێز نەوتی کردە ناوەندی "شۆڕشی بۆلیڤاری"ی خۆی، بەڵام ئەمە بووە هۆی وابوونی زیاتر بە نەوت و دابەزینی کەرتەکە لە درێژخایەندا. نەوت هێشتا سەرچاوەی سەرەکی ململانێی ناوخۆیی و نێودەوڵەتییە لە ڤەنزوێلا.

مێژووی مادورۆ و نەوت

مێژووی نیکۆلاس مادورۆ و نەوت لە ڤەنزوێلانیکۆلاس مادورۆ (ساڵی ١٩٦٢ لەدایکبوو) جێگرەوەی هوگۆ چاڤێز بوو و لە ساڵی ٢٠١٣ بوو بە سەرۆکی ڤەنزوێلا. نەوت ڕۆڵی ناوەندی هەبوو لە سیاسەتەکانی، بەڵام سەردەمەکەی شایەتحاڵی دابەزینی توندی بەرهەمهێنان و قەیرانی ئابووری بوو، کە تێکەڵی خراپ بەڕێوەبردن، گەندەڵی و سزاکانی ئەمریکایە.سەرەتای سەردەم و درێژەدانی سیاسەتی چاڤێزمادورۆ سیاسەتی "شۆڕشی بۆلیڤاری"ی چاڤێزی درێژە پێدا، کە نەوتی وەک سەرچاوەی سەرەکی داهات بەکارهێنا بۆ پرۆگرامە کۆمەڵایەتییەکان.
کۆمپانیای دەوڵەتی PDVSA هێشتا کۆنتڕۆڵی تەواوی هەبوو، و مادورۆ پێداگری لەسەر خاوەندارێتی دەوڵەت کرد (لانیکەم ٥١٪).
لە ساڵانی سەرەتا، نرخە بەرزەکانی نەوت یارمەتی دەوڵەتی دا، بەڵام کەم وەبەرهێنان و سیاسیکردنی PDVSA بوونە هۆی دابەزینی بەرهەمهێنان.

دابەزینی بەرهەمهێنان و قەیرانلە ساڵی ٢٠١٣ (کاتێک مادورۆ دەستی پێکرد)، بەرهەمهێنان نزیکەی ٢.٥-٣ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا بوو.
تا ساڵی ٢٠٢٠، دابەزی بۆ نزيکەی ٠.٤ ملیۆن بەرمیل، بەهۆی:خراپ بەڕێوەبردن و گەندەڵی (بە ملیارەها دۆلار لە PDVSA بادەدرا).
کەم وەبەرهێنان لە ژێرخان (پایپلاینەکان ٥٠ ساڵ کۆنن).
چوونەدەرەوەی کارمەندانی شارەزا و کۆمپانیا بیانییەکان.
لە ساڵی ٢٠٢٥، بەرهەمهێنان نزیکەی ١ ملیۆن بەرمیل بوو (کەمتر لە نیوەی سەردەمی مادورۆی سەرەتا).

سزاکانی ئەمریکا و کاریگەرییانسزاکان لە ساڵی ٢٠١٧ دەستیان پێکرد (لە سەردەمی ترەمپی یەکەم)، بەڵام توندتر بوون لە ٢٠١٩:قەدەغەکردنی هاوردەی نەوتی ڤەنزوێلایی بۆ ئەمریکا.
دەستبەسەرداگرتنی سامانی PDVSA لە ئەمریکا (٧ ملیار دۆلار).
سزای سەر کەشتییەکان و کۆمپانیاکان کە نەوت دەگوازنەوە.
لە ساڵی ٢٠٢٢، بایدن هەندێک سزایی هەڵوەشاندەوە بۆ گفتوگۆی دیموکراتیک، و مۆڵەتی بە Chevron درا بۆ کارکردن (بەرهەمهێنان هەڵکشان).
لە ٢٠٢٤-٢٠٢٥، ترەمپی دووەم سزاکان توندتر کردەوە: بلۆکەیدی دەریایی، دەستبەسەرداگرتنی کەشتییەکان، و سزای سەر خزمەکانی مادورۆ.
ئامانج: کەمکردنەوەی داهاتی حکومەت، کە نەوت >٩٠٪ی هەناردە پێکدەهێنێت.

پەیوەندییەکان لەگەڵ چین، ڕووسیا و ئێرانمادورۆ پەیوەندی بەهێز کرد لەگەڵ چین (سەرەکیترین کڕیاری نەوت، بە شێوەی پەنهان)، ڕووسیا و ئێران بۆ بەرگریکردن لە سزاکان.
نەوتی بە نرخێکی کەم فرۆشت بۆ هاوپەیمانان، وەک بەرامبەر یارمەتی ئابووری و سەربازی.

ئێستا (سەرەتای ٢٠٢٦)لە کۆتایی ٢٠٢٥ و سەرەتای ٢٠٢٦، گرژییەکان توند بوون: بلۆکەیدی دەریایی، هێرشی ئەمریکی، و دەستگیرکردنی مادورۆ لەلایەن ئەمریکاوە (٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦).
مادورۆ ئەمریکای تۆمەتبار کرد بە ئامانجگرتنی نەوت، و پێشنیاری گفتوگۆی کرد بۆ وەبەرهێنانی ئەمریکی (وەک Chevron).
بەرهەمهێنان هێشتا کەمە، و قەیرانەکە قووڵتر بووە، بەڵام یەدەگە گەورەکە (٣٠٠ ملیار بەرمیل+) هێشتا سەرچاوەی ململانێیە.

بە کورتی، سەردەمی مادورۆ شایەتحاڵی دابەزینی کەرتی نەوت بوو لە گەورەترین یەدەگی جیهانەوە بۆ بەرهەمهێنانی کەم، کە بووە هۆی قەیرانی مرۆیی و ئابووری، و نەوت بووە ناوەندی ململانێی نێودەوڵەتی. میراتی ئەو وابوونی تەواو بە نەوت و توندبوونی سزاکانە.

وردەکاری سزاکانی ئەمریکا

وردەکاری سزاکانی ئەمریکا لەسەر ڤەنزوێلا (بە تایبەتی کەرتی نەوت)سزاکانی ئەمریکا لەسەر ڤەنزوێلا لە ساڵی ٢٠١٧ دەستیان پێکرد و توندتر بوون لە سەردەمی ترەمپی یەکەم (٢٠١٩)، بە ئامانجی کەمکردنەوەی داهاتی حکومەتی نیکۆلاس مادورۆ و فشار بۆ گۆڕینی ڕژێم. سزاکان بە ڕێگەی OFAC (دەزگای کۆنتڕۆڵی سامانی بیانی لە وەزارەتی گەنجینە) جێبەجێ دەکرێن، و ناوەندییان کەرتی نەوتە کە >٩٠٪ی داهاتی هەناردەی ڤەنزوێلا پێکدەهێنێت.مێژووی سەرەکی سزاکان٢٠١٧–٢٠١٨: سزای تاکەکەسی لەسەر بەرپرسان بەهۆی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ و گەندەڵی.
کانوونی دووەمی ٢٠١٩: سزای سەر PDVSA (کۆمپانیای دەوڵەتی نەوت)، قەدەغەکردنی هاوردەی نەوتی ڤەنزوێلایی بۆ ئەمریکا، و بلۆککردنی سامانەکانی لە ئەمریکا.
ئابی ٢٠١٩: بلۆککردنی تەواوی حکومەتی ڤەنزوێلا (E.O. 13884).
٢٠٢٢–٢٠٢٣: لە سەردەمی بایدن، هەندێک سزا هەڵوەشایەوە بۆ گفتوگۆی دیموکراتیک، و مۆڵەتی بە Chevron درا بۆ کارکردن.
٢٠٢٤–٢٠٢٥: سزاکان توندتر بوونەوە، بە تایبەتی دوای هەڵبژاردنی ٢٠٢٤ کە مادورۆ بە ساختەکاری بردەوە.
کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ – کانوونی دووەمی ٢٠٢٦: توندترین قۆناغ لە سەردەمی ترەمپی دووەم:سزای سەر خزم و هاوبەشەکانی مادورۆ (٣ خوشکزاکانی هاوسەرەکەی، بازرگانان).
سزای سەر دەیان کەشتی و کۆمپانیا کە نەوت دەگوازنەوە (بە ناوی "shadow fleet" – کەشتییە پەنهانەکان بۆ دورکەوتنەوە لە سزاکان).
بلۆکەیدی دەریایی: قەدەغەکردنی چوونەژوورەوە و دەرچوونی کەشتییە سزادراوەکان، دەستبەسەرداگرتنی کەشتییەکان (وەک Nord Star, Lunar Tide, Rosalind, Della).
هەناردەی نەوت دابەزی بۆ نیوەی ئاستی پێشوو.
حاڵەتی ئێستا (کانوونی دووەمی ٣، ٢٠٢٦)سزاکان توندتر بوونە دوای ڕاگەیاندنی ترەمپ کە مادورۆ دەستگیر کراوە و گواستووەتەوە بۆ ئەمریکا لەدوای هێرشی سەربازی.
Chevron: مۆڵەتی سنووردار هەیە بۆ کارکردن، بەڵام بە بێ پارەدان بە حکومەت (بە مۆڵەتی تایبەت کە تا ٢٠٢٥ درێژکراوەتەوە، بەڵام سنووردارە).
ئامانج: کەمکردنەوەی داهاتی مادورۆ لە نەوت، بە تۆمەتی پەیوەندی بە قاچاخی ماددەی هۆشبەر و تیرۆر.
کاریگەری: بەرهەمهێنانی نەوت نزيکەی ١ ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، قەیرانی ئابووری قووڵتر، و ململانێی سەربازی.

سزاکان بوونەتە هۆی دابەزینی ئابووری ڤەنزوێلا، بەڵام ڤەنزوێلا نەوتی بە نرخێکی کەم دەفرۆشێت بۆ چین و ئەوانی تر بۆ دورکەوتنەوە. ئەمریکا ئەم سزایانە وەک ئامرازێک بەکاردەهێنێت بۆ فشار بۆ دیموکراسی و بەرەنگاربوونەوەی "نارکۆ-ڕژێم".

ئەنجام
 ململانێی ئەمریکاو ڤەنزوێلا هۆکاری سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ دووهۆکار:
یەکەم :خۆماڵی کردنی نەوت و دەرهێنانی لەدەست کۆمپانیا ئەمریکیەکان . 
دووەم:پشتگیری و هاوکاری و هاوپەیمانی ڤەنزوێلا لەگەڵ بەرەی چین،ڕوسیاو ئێران و فرۆشتنی نەوت بەنرخی کەم بەچین. 

هەر ئەم دووهۆکارەبوو سەری ڕژێمەکەی سەردانی خواردو کۆتایی پێکهێنا  ئەم شەپۆلە بەردەوام دەبێت و سەری سەرۆک و حکومەتەکانی تریش دەخوات. 

مافناس:ڕێبوار محمد ئەمین 
ماستەر لەگرێبەستەکانی نەوت وگاز
٣/١/٢٠٢٦