بەشی یەکەم: ڕەهەندەکانی ئەزموونی جوو لە جیهاندا
ئەزموونی گەلی جوو لە مێژووی هاوچەرخدا، یەکێکە لە پڕبایەخترین و دەوڵەمەندترین نموونەکانی حوکمڕانی و بونیادنانەوەی نەتەوەیی. ئەوان توانییان لە نێو خۆڵەمێشی کارەساتە گەورەکان و پاشماوەی جینۆساید، سیستمێکی سیاسی و ئابووریی ئەوتۆ بونیاد بنێن کە نەک هەر لە ناوچەکە، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیش کێبڕکێی زلهێزەکان بکات. ئەم سەرکەوتنە تەنها ڕێکەوت نەبوو، بەڵکو بەرهەمی فەلسەفەیەکی قووڵ و تێڕوانینێکی ستراتیژی بوو بۆ پرسی مانەوە و گەشەکردن.
لە ڕووی فیکری و پەروەردەیییەوە، جووەکان توانییان مرۆڤ بکەنە سەنتەری گەشەپێدان. ئەوان تێگەیشتن کە گەورەترین سەرمایە نەوت و خاک نییە، بەڵکو عەقڵی تاکەکانە. هەر بۆیە سیستمی پەروەردەی خۆیان بە جۆرێک داڕشت کە داهێنان و ڕەخنەگرتن ببێتە بنەمای سەرەکی، ئەمەش وایکرد لە بواری زانست و تەکنەلۆژیادا ببنە پێشەنگی بێ ڕکابەر و خاوەنی زۆرترین خەڵاتی نۆبڵ لە جیهاندا.
لە بواری حوکمڕانیدا، ئەوان مۆدێلێکیان پێشکەش کرد کە تێیدا دامەزراوەکان لە سەرووی کەسایەتییەکانەوەن. دەوڵەتداری لای ئەوان تەنها بەڕێوەبردنی ڕۆژانەی کاروبارەکان نییە، بەڵکو پاراستنی ناسنامەیەکی مێژووییە لە چوارچێوەی دەوڵەتێکی مۆدێرندا. ئەم گونجاندنە لە نێوان "تەقەلید و هاوچەرخێتی"دا، وایکردووە کە کۆمەڵگەکەیان هەمیشە لە جوڵە و نوێبوونەوەدا بێت بەبێ ئەوەی ڕەگ و ڕیشەی خۆی لەدەست بدات.
لە ڕووی ئابوورییەوە، جووەکان توانییان خاکێکی وشک و بێ ئاو بگۆڕن بۆ یەکێک لە پێشکەوتووترین ناوەندە کشتوکاڵی و پیشەسازییەکانی جیهان. فەلسەفەی ئابووریی ئەوان لەسەر بنەمای "خۆبژێوی و هەناردەکردنی مەعریفە" وەستاوە. ئەوان نەک هەر کاڵا، بەڵکو تەکنەلۆژیا و سیستمی زیرەک دەفرۆشن بە جیهان، ئەمەش وایکردووە پێگەی سیاسییان لە هەموو پایتەختە بڕیاردەرەکانی جیهاندا بەهێز و کاریگەر بێت.
ئەزموونی جووەکان لەسەر خاکی پیرۆز، وانەیەکی سادە بەڵام قووڵمان پێ دەڵێت: کە دەکرێت لە هیچەوە هەموو شتێک دروست بکرێت ئەگەر ئیرادە و پلان هەبێت. ئەوان توانییان بە جوانی و بە سادەیی بیسەلمێنن کە نەتەوەیەکی پەرتەوازە دەتوانێت ببێتە یەکگرتووترین هێزی جیهانی. ئەمە پڕۆژەیەکی فیکرییە پێش ئەوەی پڕۆژەیەکی سیاسی بێت، چونکە سەرەتا لە ناو ناخی تاکەکانەوە دەستی پێکرد.
دواجار، هێزی جووەکان لەوەدایە کە ڕابردووی پڕ لە ئازاری خۆیان نەکردە هۆی گۆشەگیری، بەڵکو کردیانە وزەیەک بۆ بونیادنان. ئەوان مێژوویان وەک وانە بەکارهێنا نەک وەک دیوارێک بۆ ڕێگریکردن لە پێشکەوتن. ئەمڕۆ، کاتێک سەیری سەرکەوتنەکانیان دەکەین لە هەموو کایەکاندا، دەبینین کە نهێنییەکە لە "ڕێکخستن" و "دیسپلین"ێکی نەتەوەیی بەهێزدایە کە هەموو تاکێکی جوو خۆی بە بەرپرسیار دەزانێت بەرامبەر بە نیشتمانەکەی.
بەشی دووەم: بۆچی ئەم ئەزموونە بۆ کورد گرنگە؟
بۆ ئێمەی کورد کە نەتەوەیەکی تازەین لە جیهانی سیاسەتی مۆدێرن و پۆست مۆدێرنیتەدا، ئەزموونی جووەکان گرنگییەکی ژیانیی هەیە. ئێمە لە قۆناغێکداین کە پێویستمان بە گۆڕینی عەقڵیەتی "قوربانیبوون" هەیە بۆ عەقڵیەتی "بونیادنەر". وەک چۆن جووەکان لە بیابانەوە دەوڵەتیان دروست کرد، کوردیش پێویستی بەوەیە لە نێو ئەم هەموو گەمارۆ و دوژمنکارییەدا، ڕێگەی تایبەتی خۆی بۆ درەوشانەوە بدۆزێتەوە.
ئەم ئەزموونە وانەیەکی گرنگە لەسەر چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ جوگرافیایەکی سەخت و پڕ لە دوژمن. جووەکان فێرمان دەکەن کە بەهێزیی دەوڵەت بە ڕووبەرەکەی نییە، بەڵکو بەو کاریگەرییە زانستی و دیپلۆماسییەیە کە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هەیەتی. بۆ کورد، کە لە لایەن دەوڵەتانی ناوچەکەوە گەمارۆ دراوە، فێربوونی "هێزی نەرم" و بەکارهێنانی عەقڵ وەک چەک، تەنها بژاردە نییە، بەڵکو تاکە ڕێگەی مانەوەیە.
لە جیهانی مۆدێرندا، تەنها ئەو گەلانە شوێنیان دەبێتەوە کە خاوەنی "پەیام" و "پڕۆژە"ن. کورد ناتوانێت تەنها بە داواکردنی ماف و گریان بۆ ڕابردوو بژی؛ پێویستە وەک جووەکان بیسەلمێنێت کە بوونی ئەو لە ناوچەکەدا بۆ بەرژەوەندیی جیهان و مرۆڤایەتییە. کاتێک کورد دەبێتە ناوەندێکی زانستی، ئابووری و دیموکراسی، ئەو کاتە جیهان بە ناچاری وەک هاوبەشێکی ستراتیژی سەیری دەکات، نەک وەک بارگرانییەک.
ئەزموونی ئەوان پێمان دەڵێت کە دەوڵەتداری پێش ئەوەی ڕاگەیاندنی سەربەخۆیی بێت، دروستکردنی ژێرخانە. جووەکان ساڵانێکی زۆر پێش ڕاگەیاندنی دەوڵەتەکەیان، خەریکی بونیادنانی زانکۆ، بانک و دامەزراوەی نەتەوەیی بوون. ئەمە ئەو وانەیەیە کە کورد دەبێت بە قووڵی تێی بگات؛ کە ئازادیی ڕاستەقینە لە سەربەخۆیی ئابووری و مەعریفییەوە دەست پێ دەکات، نەک تەنها لە دروشمی سیاسی.
لە سەردەمی پۆست مۆدێرنیتەدا، ناسنامەکان شل و گۆڕاوون. کورد دەتوانێت لە ئەزموونی جووەکانەوە فێری ئەوە بێت چۆن پارێزگاری لە کلتور و زمانی خۆی بکات و لە هەمان کاتدا ببێتە بەشێکی چالاک لە گوندی جیهانی. ئەم هاوسەنگییە پارێزمان دەکات لە توانەوەی کلتوری و وامان لێ دەکات وەک نەتەوەیەکی خاوەن تایبەتمەندی بمێنینەوە، لە کاتێکدا هەموو ئامرازە مۆدێرنەکانی جیهان بەکار دەهێنین.
سەرئەنجام، ئەم ئەزموونە گرنگە چونکە مۆدێلێکی سەرکەوتووی "ڕاپەڕینی نەتەوەیی"مان نیشان دەدات. ئەوان نیشانیان داین کە دوای هەزاران ساڵ ئاوارەیی و چەوسانەوە، هێشتا دەکرێت بگەیتە لوتکە. بۆ کوردی لێقەوماو، ئەمە گەورەترین هاندەرە کە بڕوای بە خۆی هەبێت و بزانێت کە داهاتوو بۆ ئەو میلەتانەیە کە وانە لە مێژوو وەردەگرن و بە زانست و پلان بەرەو پێش دەچن.
بەشی سێیەم: بۆ ئێمە وەک جووەکان نەبووین؟
ئێمە لە ساڵی ١٩٩١ەوە خاوەنی جۆرێک لە ئازادین، بەڵام ئازادییەک کە هێشتا لە نێوان ئازاری بێ نانی و ئازاری چەوسانەوەدا دەجەنگێت. کێشەی بنەڕەتی لای ئێمە ئەوە بووە کە نەمانتوانیوە ئازارەکانمان بگۆڕین بۆ "بەرنامەیەکی نەتەوەیی ورد". جووەکان نازیزیزم و هۆلۆکۆستیان کردە بزوێنەری بونیادنان، بەڵام ئێمە زۆرجار بەعسیزم و ئەنفالمان تەنها بۆ شیوەن و گریان بەکارهێناوە، بێ ئەوەی بیکەینە بناغەیەک بۆ سیستمێکی تۆکمەی نیشتمانی.
جووەکان توانییان "ئازاری بێ نیشتمانی" بگۆڕن بۆ وزەی داهێنان، بەڵام ئێمە زۆرجار لەناو کێشە ناوخۆییەکان و ململانێی حیزبایەتیدا وزەکانمان بەفیڕۆ داوە. جیاوازییەکە لەوەدایە کە ئەوان "بەرمەجە"ی وردیان بۆ خەونەکانیان کرد و کردیانە سیستمێکی دامەزراوەیی، لە کاتێکدا ئێمە زیاتر لەسەر سۆز و کاردانەوەی کاتی ماوینەتەوە. ئەوان تێگەیشتن کە دوژمن تەنها بە چەک نابەزێنرێت، بەڵکو بە عەقڵ و ڕێکخستن دەبەزێنرێت.
بۆ ئەوەی ببینە خاوەن ئەزموونێکی وەک ئەوان، دەبێت ئەم بەرمەجەکردنە و عەقڵانیەتە ببەینە ناو قووڵایی کۆمەڵگەکەمان. دەبێت ئەو ڕۆحیەتە لە "زەڕایەن و سیروان و خەبات و بەردەرەش"ەوە دەست پێ بکات تا دەگاتە "ڕۆڤیا و دیلادزێ و عەربەتی خوار و تەڕەمار و گردەگۆزینە". دەبێت گەنجی ناو ئەو کۆڵانانە وەک گەنجێکی تێلاڤیڤ بیر بکاتەوە؛ بیر لەوە بکاتەوە چۆن زانست و تەکنەلۆژیا بخاتە خزمەت خاکەکەیەوە.
ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە ئێمە وەک "پیازی پیشاو" لە پاشین، چونکە نەیارەکانمان لە پێش ئێمەوە فێری یارییەکانی سیاسەت و زانست بوون. جووەکان لە هەموو جیهانەوە گەڕانەوە بۆ یەک پارچە خاک و کردیانە بەهەشت، بەڵام ئێمە لەسەر خاکی خۆمانین و هێشتا ناتوانین یەکڕیزییەکی نیشتمانی دروست بکەین. کاتی ئەوە هاتووە کە تێبگەین بێ نانی و چەوسانەوە تەنها بە دروشم کۆتایی نایەت، بەڵکو بە کارکردن و بەرمەجەکردنی وردی هەموو کایەکانی ژیان کۆتایی دێت.
بەشی چوارەم: چی بکەین؟
هەنگاوی یەکەم بۆ گۆڕانکاری، گۆڕینی زمانی پەیوەندییە لەگەڵ جیهان. هیچ شتێک هێندەی ئەوە گرنگ نییە کە خۆمان فێری عیبری و ئینگلیزی و زمانە زیندووەکانی تری جیهان بکەین. فێربوونی زمانی عیبری تەنها بۆ ئاخاوتن نییە، بەڵکو بۆ تێگەیشتنە لەو "کۆدی سەرکەوتنە"ی کە جووەکانی گەیاندە لوتکە. ئێمە پێویستە لە نزیکەوە ئاگاداری فیکر، زانست و شێوازی کارکردنی ئەوان بین تا بتوانین لەسەر خاکی خۆمان دایبڕێژینەوە.
دەبێت مێژووی "قوربەسەری" خۆمان کۆتایی پێ بهێنین و وەک نەتەوەیەکی خاوەن شکۆ مامەڵە بکەین. ئەمەش بەوە دەبێت کە هەموو ئەو کارانە بکەین کە جووەکان کردیان: گرنگیدان بە توێژینەوەی زانستی، یەکخستنی ناوەندی بڕیاری سیاسی، و دروستکردنی لۆبییەکی بەهێز لە جیهاندا. ئێمە دەبێت فێربین چۆن لە نێو قەیرانەکاندا دەرفەت دروست بکەین، نەک تەنها چاوەڕێی دەستی یارمەتیی دەرەکی بین.
پێویستە "نان و ئاو"ی فیکری لە ئەزموونی ئەوان وەربگرین. ئەمە بە واتای پاشکۆیی نییە، بەڵکو بە واتای "فێربوون لە سەرکەوتووەکان"ە. جووەکان فێرمان دەکەن چۆن بژین، چۆن بجەنگین و چۆن وڵات بونیاد بنێین. ئێمە دەبێت عەقڵیەتی "پیازی پیشاو" بوون فڕێ بدەین و بەرەو عەقڵیەتی "سایبەر و هایتەک" هەنگاو بنێین. ئەمە تەنها بە گۆڕینی سیستمی پەروەردە و فێرکردن لە زاخۆوە تا خانەقین دەکرێت.
کارکردن لەسەر وردەکارییەکان گرنگە؛ جووەکان لە بچووکترین شتەوە دەستیان پێکرد تا گەیشتنە گەورەترین. ئێمەش دەبێت لە ناو کۆڵانەکانی کوردستانەوە کولتوری "پاپەندبوون بە کات"، "ڕێزگرتن لە یاسا" و "خۆشەویستی بۆ بەرهەمی ناوخۆیی" بچێنین. ئەگەر فێربین وەک ئەوان کار بکەین، ئەوا دەتوانین لە ماوەیەکی کەمدا ئەو مەودا زۆرەی لە نێوانماندا هەیە بیبڕین و ببینە هێزێکی کاریگەر.
دەبێت لایەنی ئابووری بکەینە ئەولەویەت. جووەکان فێرمان دەکەن کە "پارە و زانست" دوو باڵی فڕینن بۆ هەر نەتەوەیەک. کورد دەبێت سیستمی دارایی خۆی ڕێکبخاتەوە و وەبەرهێنان لە عەقڵی گەنجەکانیدا بکات. ئێمە پێویستمان بەوەیە "خێری جووەکان" لە ڕووی مەعریفییەوە بەکار بهێنین تا فێری ئەوە بین چۆن ئابوورییەکی سەربەخۆ و بەهێز بونیاد بنێین کە کەس نەتوانێت وەک فشار دژی ئێمە بەکاری بهێنێت.
لە کۆتاییدا، ئەمە گەشتێکی دوور و درێژە، بەڵام مەحاڵ نییە. ئەگەر جووەکان توانییان لە پاشماوەی گازە مرۆکوژەکانەوە ببنە خاوەنی پێشکەوتووترین تەکنەلۆژیای جیهان، بۆچی کورد نەتوانێت لە پاشماوەی کیمیاباران و ئەنفالەوە بێتە دەرێ و ببێتە پێشەنگی ناوچەکە؟ تەنها پێویستمان بەوەیە نان و ئاومان تێکەڵی فیکر و زانست بکەین و فێربین چۆن وەک گەلێکی "بەرپرسیار و ئامانجدار" بژین.