ئەم ڕاپۆرتە شیکارییەکی وورد پێشکەش دەکات سەبارەت بە گیرخواردنی کۆماری عێراق لە ناوەڕاستی ململانێی هاوسەنگی دەسەڵات لە نێوان کۆماری ئیسلامی ئێران و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکادا. ڕاپۆرتەکە تیشک دەخاتە سەر هەوڵەکانی حکومەتی نوێی عێراق بە سەرۆکایەتی عەلی ئەلزەیدی بۆ داڕشتنی سیاسەتێکی هاوسەنگ و دەرچوون لە جەمسەرگیرییە توندەکانی ناوچەکە، بەتایبەت دوای ڕووداوەکانی پاش ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و سەرهەڵدانی هاوکێشەی نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. هەروەها ڕاپۆرتەکە شیکاری بۆ کارتەکانی گوشار، ڕۆڵی ئابووری و وزە، پێگەی هەرێمی کوردستان و لێکەوتە سیاسی و ئابوورییەکان دەکات و لە کۆتاییدا کۆمەڵێک پێشنیار بۆ دەربازبوونی عێراق لەم قەیرانە دەخاتە ڕوو.

دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە نیسانی ساڵی ٢٠٠٣ لەسەر دەستی هاوپەیمانان بە سەرکردایەتی ئەمریکا، ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست چووە قۆناغێکی نوێ لە ململانێی هەژموونگەری. جبەخانەی سەربازی ئەمریکا توانی دەسەڵاتی دیکتاتۆری لابات، بەڵام نەبوونی نەخشەڕێگایەکی ڕوون لەلایەن واشنتۆنەوە بۆ قۆناغی دوای سەدام، دەرگای فراوانی بۆ کۆماری ئیسلامی ئێران کردەوە تا نفوزی سیاسی، ئایینی و ئەمنی خۆی لە عێراقدا بچەسپێنێت.
لە ئێستادا عێراق بەدەست دابەشبوونی دامەزراوەیی و هەبوونی ئەکتەری چەکداری نافەرمی و ناڕوونی سیاسەتی دەرەوە دەنالێنێت. هەوڵەکانی عەلی ئەلزەیدی، سەرۆکوەزیرانی عێراق، بۆ دروستکردنی هاوسەنگی و گۆڕینی پەیوەندییەکان لە "بەڕێوەبردنی قەیران"ەوە بۆ "دروستکردنی دەرفەت"، ڕووبەڕووی بەربەستی سەخت دەبێتەوە؛ چونکە جوگرافیا و ئاسایشی نەتەوەیی، بەغدای بە تارانەوە بەستۆتەوە و لە هەمان کاتدا سەقامگیری دارایی و دراوی و پاراستنی سیستەمەکە، بەغدای بە واشنتۆنەوە بەستراوەتەوە .

هۆکارەکانی پشت گیرخواردنی عێراق لە نێوان ئێران و ئەمریکادا:
عێراق بەبێ خواستی خۆی بووەتە گۆڕەپانی یەکلاکردنەوەی حسابات لە نێوان تاران و واشنتۆن. هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم گیرخواردنە دەکرێت لە بڕگەکان دەستنیشان بکرێن:
١-نەبوونی ستراتیژی ئەمریکا دوای ٢٠٠٣: واشنتۆن بەبێ پلانی داڕێژراو بۆ بنیاتنانەوەی دەوڵەت عێراقی جێهێشت، کە ئەمەش بۆشاییەکی ئاسایشی و سیاسی گەورەی دروستکرد.
٢-قۆستنەوەی دەرفەت لەلایەن ئێرانەوە: تاران عێراقی وەک "دەوڵەتێکی ناسک" پێویست دەباسی تا ڕێگری بکات لەوەی جارێکی دیکە ببێتەوە بە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی نەتەوەیی.
٣-دابەشبوونی ناوخۆیی (سیستەمی پشکپشکێنە): 
بوونی هێزە سیاسییە جیاوازەکان کە بەشێکیان هاوتەریب لەگەڵ ئەجێندای ئێران و بەشێکیان لەگەڵ ئەمریکادا کاردەکەن، عێراقی کردووە بە دەوڵەتێکی شلۆق کە توانای بڕیاردانی یەکگرتووی سەروەرییانەی نییە.

ناوەڕۆک و ڕەهەندەکانی ململانێکە:
ململانێی نێوان ئەمریکا و ئێران لەسەر خاکی عێراق تەنها ململانێیەکی سەربازی ڕاستەوخۆ نییە، بەڵکو ململانێیە لەسەر:
١-پێگەی جیۆپۆلەتیکی: 
کۆنتڕۆڵکردنی ڕێڕەوەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سنووردارکردنی هەژموونی یەکتری.
٢-شێوازی حوکمڕانی:
 ئەمریکا هەوڵدەدات سیستەمێکی سیاسی بێلایەن و ڕامکراو دامەزرێنێت، لە کاتێکدا ئێران هەوڵی پاراستنی حوکمڕانییەکی شیعەی دۆست و گوێڕایەڵ دەدات.
÷-نەهێشتن یان پاراستنی "میحوەری بەرخۆدان":
 دوای گوڕانکارییەکانی دوای ٧ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ و ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد لە سوریا، ئێران هەوڵدەدات عێراق وەک دوا سەنگەری میحوەرەکە لە دەستدانی بپارێزێت.

گرنگی عێراق بۆ ئێران و ئەمریکا:
١-گرنگی عێراق بۆ ئێران:
بنیاتی ئاسایشی نەتەوەیی:
 عێراق قووڵایی ستراتیژی ئێرانە. تاران عێراق وەک قەڵغانێک دەبینێت بۆ دوورخستنەوەی جەنگ لە سنوورەکانی خۆی.
سیۆلەی ئابووری و ڕێڕەوی دارایی: لە ژێر سزاکانی ڕۆژئاوادا، عێراق وەک سییەک بۆ ئابووری ئێران و سەرچاوەی دەستکەوتنی دۆلار کاردەکات.
دۆسیەی ئایینی و ڕەمزی: نەجەف و کەربەلا ناوەندی مەزهەبی شیعەن؛ بەکارهێنانی ڕێوڕەسمە ئایینییەکان (وەک سازکردنی پرسە ئایینی و سیاسییەکان) بنەمایەک بووە بۆ بەهێزکردنی نفوزی کۆمەڵایەتی ئێران.

٢. گرنگی عێراق بۆ ئەمریکا:
هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست: ڕێگریکردن لە هەژموونی ڕەهای ئێران بەسەر ناوچەکەدا.
دژایەتیکردنی تیرۆر: بەکارهێنانی عێراق وەک بنکەیەک بۆ چاودێریکردن و ڕووبەڕووبوونەوەی پاشماوەکانی داعش و گروپە چەکدارەکان.
کەرتی وزە و ئابووری: پاراستنی سۆمای بازارەکانی نەوتی جیهانی و ڕەخساندنی دەرپەڕین بۆ کۆمپانیا وەبەرهێنەرەکانی ئەمریکا.

کارتەکانی دەستی ئێران و ئەمریکا لە ململانێکەدا:

لایەن کارتەکانی دەست و ئامرازەکانی گوشار:
١-ئێران:
• بوونی گروپە چەکدارە هاوپەیمانەکانی (قۆڵی سەربازی و سیاسی).
• کاریگەری ئایدیۆلۆژی و ئایینی زۆر لەناو پێکهاتەی زۆرینەدا.
• کارتی هاوردەکردنی گاز و کارەبا بۆ عێراق.
• کارتە ئابوورییە ناڕەسمییەکان (قاچاخچییەتی و بازاڕی ڕەش).
ئەمریکا • کۆنتڕۆڵکردنی یەدەگی فیدراڵی و داهاتی نەوتی عێراق (کارتی دۆلار).
• سزاکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا بەسەر بانک و کەسایەتییەکان.
• هێزی سەربازی پێشکەوتوو و توانای وەشاندنی لێدانی ئاسمانی ورد.
• پشتیوانی نێودەوڵەتی و توانای گۆشەگیرکردنی دیپلۆماسی بەغدا.

کارتەکانی دەستی عێراق بۆ ڕاگرتنی هاوسەنگی
عێراق خاوەنی چەند کارتێکە کە دەتوانێت بۆ پاراستنی هاوسەنگی بەکاریان بێنێت:
١-پێگەی جوگرافی (نێوەندگیر):
 عێراق دەتوانێت ببێتە پردی پەیوەندی و خاڵی لێک نەک بەیەکدادانی بەرژەوەندییەکان (وەک نێوەندگیری نێوان تاران و وڵاتانی کەنداو).
٢-کارتی نەوت و وزە: دابینکردنی بەشێکی گرنگی نەوتی جیهانی.
سیاسەتی "عێراق یەکەم": بەکارهێنانی پەیوەندییە فەرمییەکان وەک فاکتەری شەرعییەت دان بە دەوڵەت نەک بە گروپە چەکدارەکان.

ڕۆڵی وزە و کۆمپانیاکانی نەوت و گاز لە ململانێکەدا:
کەرتی وزە ناوەندی ڕاستەقینەی ململانێکەیە. ئێران عێراقی وەک بازاڕێک بۆ ساغکردنەوەی گازی سروشتی و کارەبای خۆی بەکارهێناوە، ئەمەش پاشکۆیەتییەکی وزەی بۆ بەغدا دروستکردووە. لە بەرامبەردا، ئەمریکا گوشاری زۆر دەکات بۆ ڕێگەدان بە کۆمپانیا ئەمریکییەکان (وەک لە هەنگاوەکانی کابینەی ئەلزەیدیدا دەرکەوتووە) بۆ وەبەرهێنان لە کەرتی نەوت و کارەبا و بەکارهێنانی گازی هاوڕێز، تاوەکو عێراق لە ڕووی وزەوە لە ئێران سەربەخۆ بێت و پەیوەندییە ئابوورییەکانی تاران و بەغدا لاواز ببن.

تا ئێستا چ لایەک سەرکەوتووە؟ و سەرکەوتن لە ئایندەدا:
لە ڕابردوودا:
 ئێران سەرکەوتنی زیاتری بەدەستهێنابوو لە ڕێگەی دامەزراندنی "میحوەرەکانی مقاومە" و کۆنتڕۆڵکردنی جومگە سیاسییەکانی بەغدا.

لە ئێستادا (گۆڕانی هاوکێشە): دوای کوژرانی سەرکردە باڵاکان، دەستپێکردنی ئۆپراسیۆنە سەربازییەکانی دوای ٧ی ئۆکتۆبەر، و هاتنە سەردەسەڵاتی ترەمپ بۆ خولی دووەم، نفوزی ئێران ڕووی لە پاشەکشە کردووە. ئەمریکا توانیویەتی مەرجەکانی خۆی (وەک دوورخستنەوەی کەسایەتییە توندڕەوەکان لە پێکهێنانی حکومەت) بسەپێنێت.

لە ئایندەدا: سەرکەوتن بەرەو سنووردارکردنی هەژموونی ئێران دەڕوات، بە مەرجێک حکومەتی عێراق بتوانێت دامەزراوەکانی دەوڵەت بەهێز بکات. بەڵام ئێران بە تەواوی ناکشێتەوە، بەڵکو قبوڵی دەکات نفوزی سیاسی کەم ببێتەوە لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندییە ئابوورییەکانی.

پێگەی کورد (هەرێمی کوردستان) لەم ململانێیەدا:
هەرێمی کوردستان بەهۆی پێگە جوگرافی و سیاسییەکەیەوە لە ناوچەی مەترسیدایە:
ئامانجی هێرشەکان: کونسوڵخانەی ئەمریکا و بنکە سەربازییەکان لە هەولێر بەردەوام کەوتوونەتە بەر هێرشی مووشەکی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی گروپە چەکدارەکانی هاوپەیمانی ئێران تا پەیام بە واشنتۆن بدەن.
قەڵغانی هاوپەیمانان: هەرێمی کوردستان هاوبەشێکی ستراتیجی سەرەکی ئەمریکا و ڕۆژئاوایە.

بژاردەو دووڕیانی بەردەم هەرێمی کوردستان : 
کورد هەوڵدەدات پێگە بەهێزەکەی لەگەڵ واشنتۆن بپارێزێت بەبێ ئەوەی ئاسایشی خۆی بکاتە قوربانی لە ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەقینە لەگەڵ ئێراندا.

لێکەوتە ئابووری و سیاسیییەکانی ململانێکە لەسەر عێراق
١-لێکەوتە سیاسییەکان:
ناسەقامگیری بەردەوامی حکومەت و نادیاری بڕیاری سیاسەتی دەرەوە.
لاوازبوونی سەروەری نیشتمانی و دروستبوونی حکومەت لە ناو حکومەتدا (بەهۆی گروپە چەکدارەکانەوە).
دروستبوونی گۆشەگیری دیپلۆماسی لە کاتی زیادبوونی گرژییەکاندا.
٢- لێکەوتە ئابوورییەکان:
هەڵاوسان و شڵەژانی بەهای دینار بەهۆی ڕێکارەکانی وەزارەتی گەنجینەی ئەمریکا لەسەر گواستنەوەی دۆلار.
ترسی وەبەرهێنەرە بیانییەکان لە هاتنە ناوەوە بۆ بازاڕی عێراق بەهۆی مەترسی ئەمنی.
بە هەدەردانی سامانی گشتی لە کەرتی سەربازی و ئەمنیدا لەسەر حیسابی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان.

پێشنیار و چارەسەر بەگشتی بۆ عێراق و هەرێمی کوردستان بەتایبەتی بۆ عێراق 
بەگشتی:
جێبەجێکردنی دروشمی "عێراق یەکەم": دانانی بەرژەوەندی نیشتمانی لە سەرووی هەموو ئایدیۆلۆژیا و هاوپەیمانێتییە ئیقلیمییەکان.
کۆکردنەوەی چەک لە دەستی دەوڵەتدا: هەڵوەشاندنەوە یان یەکخستنەوەی تەواوەتی گروپە چەکدارەکان لە ناو سوپای عێراقدا تا بڕیاری جەنگ و ئاشتی تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت.
دامەزراوەکردنی سیاسەتی دەرەوە: کورتکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ئێران و ئەمریکا تەنها لە ڕێگەی کەناڵە دیپلۆماسییە فەرمییەکانەوە (وەزارەتی دەرەوە).
سەربەخۆیی وزە: بەپەلە کارکردن لەسەر پڕۆژەکانی گازی هاوەڵ و وزەی نوێبووەوە بۆ کەمکردنەوەی پاشکۆیەتی ئابووری.

بۆ هەرێمی کوردستان بەتایبەتی:
یەکخستنی ناوماڵی کوردی: ڕێکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و یەکخستنی گوتاری سیاسی لە بەغدا تا وەک ئەکتەرێکی بەهێز مامەڵە بکات.
پاراستنی هاوسەنگی زیاتر: پاراستنی پەیوەندییە ستراتیژییەکان لەگەڵ ئەمریکا بەبێ ئەوەی هەرێم ببێتە سەرچاوەی هەڕەشە بۆ سەر ئێران.
بەهێزکردنی ژێرخانی ئابووری: پەرەپێدانی سەرچاوەکانی داهات و هاوکاری زیاتر لەگەڵ بەغدا لە دۆسیەی نەوت و بودجەدا تا لانی کەمی سەقامگیری ئابووری مسۆگەر بێت.

ئەنجام
لە کۆتاییدا، عێراق لەبەردەم وەرچەرخانێکی مێژووییدایە. درێژەدان بە سیاسەتی "بێلایەنی درۆینە" یان مانەوە وەک گۆڕەپانی جەنگی وەکالەت، داڕمانی زیاتری دەوڵەتەکە و بەهەدەردانی داهاتووی نەوەکانی لێدەکەوێتەوە. حکومەتەکەی عەلی ئەلزەیدی دەرفەتێکی زێڕینی لەبەر دەستدایە تاوەکو ململانێی ئەمریکا و ئێران لە هۆکاری وێرانکارییەوە بگۆڕێت بۆ دەرفەتێک بۆ بنیاتنانی شەراکەتی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی هاوبەش. سەرکەوتنی ئەم پرۆسەیەش تەنها بە بڕیاری بوێرانە لە ناوخۆدا بەدەست دێت: سەپاندنی سەروەری دەوڵەت، کۆنتڕۆڵکردنی چەک، و گۆڕینی عێراق لە گۆڕەپانی زۆرانبازییەوە بۆ ناوەندێکی گەشەسەندنی ئابووری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ڕاوێژکاری یاسای و وزە:ڕێبوار محمد ئەمین
ماستەر لەگرێبەستەکانی نەوت و گاز
٣٠/٧/٢٠٢٦