پرسی شوناسی نەتەوەیی بۆ گەلانێک کە لەژێر باری داگیرکاریدان، تەنیا پرسێکی کولتووری نییە، بەڵکو کەرەستەیەکی بنەڕەتیی خەباتی ڕزگاریخوازییە. لە چەند دەیەی ڕابردوودا، بزووتنەوەی سیاسیی کوردی لە باکوور و ڕۆژئاوای کوردستان، وەرچەرخانێکی فیکریی گەورەی بەخۆوە بینیوە کە تێیدا چەمکی "دەوڵەت-نەتەوە" وەک مۆدێلێکی دواکەوتوو و سەرکوتگەر وێنا دەکرێت. ئەم وتارە هەوڵ دەدات شیکاری بۆ ئەو دابڕانە ئایدۆلۆژییە بکات کە لە فیکری عەبدوڵڵا ئۆجەلاندا ڕوویدا و کاریگەریی تیۆرییەکانی "مۆرای بوکچین" و "ئیمانوێل وایلێرشتاین" لەسەر ئەم گۆڕانکارییە و لێکەوتەکانی بۆ سەر پرسی نەتەوەیی کورد بخاتە ڕوو.

کاریگەریی فیکری هاوردە: لە بوکچینەوە بۆ وایلێرشتاین
وەرچەرخانی ئۆجەلان لە "مارکسیزم-لینینیزم" و داوای دەوڵەتێکی سەربەخۆوە بەرەو "کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک" و "نەتەوەی دیموکراتیک"، ڕووداوێکی خۆڕسکی ناوخۆیی نەبوو. ئەم گۆڕانکارییە بە ڕاشکاوی لەژێر کاریگەریی دوو بیریاری ڕۆژئاواییدا بوو:

• مۆرای بوکچین (Murray Bookchin): تیۆریستی سۆشیال-ئیکۆلۆژی و لایەنگری کۆمۆنالیزم. ئۆجەلان مۆدێلی "شارەوانییە ئازادەکان" و "لامەرکەزییەتی ڕادیکاڵ"ی لە بوکچین وەرگرت و وەک جێگرەوەی دەوڵەت پێشنیاری کرد.

• ئیمانوێل وایلێرشتاین (Immanuel Wallerstein): خاوەنی تیۆری "سیستەمی جیهانی". وایلێرشتاین پێی وایە دەوڵەت-نەتەوە ئامرازێکی سیستەمی سەرمایەدارییە بۆ کۆنترۆڵکردنی گەلان. ئۆجەلان ئەم دیدگایەی بەکارهێنا بۆ ئەوەی ڕەوایی لە پرۆژەی دەوڵەتبوونی کورد بستێنێتەوە و وەک "پاشکۆیەتی بۆ سەرمایەداری" وێنای بکات.

پارادۆکسی بازدان لە مێژوو: پۆست-نەتەوە بەرلە نەتەوە
کێشەی جەوهەری لەم دیدگایەدا ئەوەیە کە هەوڵی "بازدانی مێژوویی" دەدات. لە مێژووی سیاسیی جیهاندا، زۆربەی نەتەوەکان سەرەتا لە ڕێگەی دەوڵەتەوە شوناسی خۆیان چەسپاندووە و پاشان لە قۆناغی گەشەسەندندا بەرەو جۆرێک لە "پۆست-نەتەوەیی" یان یەکێتیی ناوچەیی (وەک یەکێتی ئەوروپا) هەنگاویان ناوە.
ئۆجەلان، بە کاریگەریی ئەو فیکرە هاوردانە، قۆناغی "بونیادنانی دەوڵەتی نەتەوەیی" بۆ کورد لادەبات و ڕاستەوخۆ دەچێتە قۆناغی "پۆست-نەتەوە". ئەمە لە کاتێکدایە کە کورد هێشتا وەک نەتەوەیەکی ژێردەست، خاوەنی سەروەریی سیاسی، خاکی پارێزراو و ناسنامەی یاسایی نییە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا. ناونانی دەوڵەت وەک "ئامرازی سەرکوت" بەبێ پێشکەشکردنی ئەڵتەرناتیڤێکی بەهێز کە بتوانێت لە جەنگەڵی سیاسیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا مانەوەی کورد مسۆگەر بکات، جۆرێکە لە فەرامۆشکردنی واقیع بۆ بەرژەوەندیی ئایدۆلۆژیا.

شوناس لە نێوان ڕەسەنایەتی و تیۆردا:
شوناسی نەتەوەیی کورد، شوناسێکی ڕەسەنە کە لەسەر بنەمای خاک، زمان و مێژوویەکی هاوبەشی پڕ لە قوربانی دروست بووە. کاتێک ئەم شوناسە لە چوارچێوەی تیۆرییەکانی "ئیکۆلۆژیی کۆمەڵایەتی" یان "نەتەوەی دیموکراتیک"دا دەتوێنرێتەوە، ڕەهەندە نیشتمانییەکەی لاواز دەبێت. لەم مۆدێلە نوێیەدا، "کوردبوون" دەبێتە تەنها توخمێکی کولتووری لەناو چوارچێوەیەکی سیاسیی فراوانتردا کە تیایدا سنوورە نەتەوەییەکان تەمومژاوین. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی کە خەباتی ڕزگاریخوازی لە ئامانجە سەرەکییەکەی (کە ڕزگارکردنی خاک و بەدەستهێنانی سەروەرییە) لابدات بۆ ئامانجێکی فیکریی جیهانی کە ڕەنگە تاقیگەکەی تەنها جەستەی نەتەوەی کورد بێت. 

دابڕانی ئایدۆلۆژی لە خەباتی کوردیدا و پەنابردن بۆ تیۆرییەکانی بوکچین و وایلێرشتاین، ئەگەرچی لە ڕووی فیکرییەوە دەوڵەمەند بن، بەڵام مەترسییەکی گەورەیان بۆ سەر "ستراتیژی نەتەوەیی" دروست کردووە. بازدان بەسەر قۆناغی دەوڵەتبوون و هەوڵدان بۆ جێبەجێکردنی پڕۆژەی "پۆست-نەتەوە" بۆ گەلێکی بێدەوڵەت، وەک بنیاتنانی سەقفە بەرلە ته‌واوكردنی کۆڵەکەکانی خانوو.

شوناسی نەتەوەیی پێویستی بە پارێزبەندییەکی سیاسی و یاسایی هەیە کە تەنها لە ڕێگەی "سەروەری"یەوە بەدەست دێت. فیکری هاوردە، ئەگەر نەتوانێت وەڵامی زەرورەتە مێژووییەکانی نەتەوە بداتەوە و تەنها ببێتە هۆی دابڕان لە واقیع، دەبێتە کۆسپ لەبەردەم گەیشتن بە ئازادیی ڕاستەقینە. ئێمە پێویستمان بە فیکرێکە کە لەناو جەرگەی ئازارەکانی نەتەوەوە هەڵقوڵابێت، نەک پڕۆژەیەکی وەرگیراو کە بیەوێت مێژوو بە زۆرەملێ بپەڕێنێت.

خاڵ دەخەینە سەر یەکێک لە گەورەترین و جدیترین پارادۆکسەکان (Paradox) یان دژبەرییەکانی ناو فیکر و پراکتیکی عەبدوڵڵا ئۆجەلان. لەلایەک باس لە "دیموکراسیی ڕادیکاڵ" و "کۆنفیدراڵیزمی بێدەوڵەت" دەکات، بەڵام لەلایەکی ترەوە خاوەنی یەکێک لە ناوەندیترین و بەدیسپلینترین هێزە چەکدارەکانی ناوچەکەیە.

لێرەدا شیکارییەکی پڕۆفیشناڵ بۆ ئەم دژبەرییە و چۆنیەتی لێکدانەوەی لە دیدگای ئۆجەلان و ڕەخنەگرانی دەخەینە ڕوو:
چەمکی "بەرگریی ڕەوا" (Self-Defense) وەک پاساو
ئۆجەلان لە تیۆرییەکەیدا ئەمە بە "تیۆری گوڵاڵەسوورە" یان "تیۆری گوڵ" ناوزەد دەکات. دەڵێت: "هەر زیندەوەرێک لە سروشتدا سیستەمی بەرگریی خۆی هەیە؛ گوڵ دڕکی هەیە، هەنگ پێوە دەدات".

• دیدگای ئەو: کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک بەبێ هێزی بەرگری (Legitimate Defense Force) ناتوانێت لەبەرانبەر دەوڵەتە داگیرکەرەکاندا بمێنێتەوە. ئەو دەڵێت ئەم هێزە "سوپای دەوڵەت" نییە، بەڵکو "هێزی پاراستنی کۆمەڵگە"یە. واتە تا ئەو کاتەی دەوڵەتەکان چەک دانەنێن، کۆمەڵگە ناتوانێت بێ چەک بێت.

سوپا وەک "پێشەنگ" نەک تەنیا بەرگریکار
لێرەدا دژبەرییە فیکرییەکە قووڵ دەبێتەوە؛ لە فیکری ئۆجەلاندا، گەریلا تەنیا ئەرکی پاراستنی نییە، بەڵکو ئەرکی "پەروەردەکردنی کۆمەڵگە" و "بنیاتنانی مۆدێلە نوێیەکە"شی لەسەر شانە.
• ئەنجام: ئەمە وای کردووە کە هێزە سەربازییەکە ببێتە "ناوەندی بڕیاردانی سیاسی". لێرەدا پرسیارەکە ئەوەیە: چۆن دەکرێت باس لە "دیموکراسیی لە خوارەوە بۆ سەرێ" بکرێت، لە کاتێکدا هێزێکی چەکداری خاوەن دیسپلینی توند لە سەرەوە ئاراستەی کۆمەڵگە دەکات؟

دژبەریی نێوان "ئاسۆیی بوون" و "ستوونی بوون"
• فیکرەکە (ئاسۆیی - Horizontal): کۆنفیدراڵیزمی دیموکراتیک دەڵێت دەسەڵات لای کۆمۆن و ئەنجومەنە ناوخۆییەکانە و هەموو کەس یەکسانە.
• پراکتیک (ستوونی - Vertical): سوپا یان هێزی گەریلا بە سروشتی خۆی سیستەمێکی ستوونییە (فەرماندە و سەرباز).
کاتێک ئەم دوو سیستەمە تێکەڵ دەبن، سیستەمە ستوونییەکە (سوپا) هەمیشە زاڵ دەبێت بەسەر سیستەمە دیموکراتییەکەدا. ئەمە وای کردووە کە ڕەخنەگران بڵێن "کۆنفیدراڵیزم" تەنیا پەردەیەکە بۆ شاردنەوەی دەسەڵاتی ڕەهای حزبێکی چەکدار.
 گواستنەوەی چەمکی "دەوڵەت" بۆ ناو "حزب"
ڕەخنەگرانی ئۆجەلان دەڵێن: ئەو گەیشتووەتە ئەو بڕوایەی کە ناتوانێت دەوڵەتی نەتەوەیی دروست بکات (یان نایەوێت)، بۆیە هەموو سیفاتەکانی دەوڵەتی (وەک سوپا، دادگا، سیستەمی باج، ئایدۆلۆژیای یەکگرتوو) گواستووەتەوە بۆ ناو "حزب" و "چیا".
واتە حزب بووەتە "شوێنگرەوەی دەوڵەت" بەڵام بەبێ ئەوەی ناوی دەوڵەت بێت. بوونی هێزی چەکداری چڕ لە چیاکان، نیشانەی ئەوەیە کە هێشتا "عەقڵییەتی هێز" لە سەرووی "عەقڵییەتی دیالۆگی مەدەنی"یە.

پارادۆکسی "ئاشتی و شەڕ"
ئۆجەلان باس لە ئاشتییەکی گشتگیر دەکات، بەڵام هێزی گەریلا وەک "کارتێکی گوشار" بەکاردەهێنێت. ئەمە لە سیاسەتدا پێی دەوترێت (Armed Propaganda) یان پڕوپاگەندەی چەکداری. واتە بەبێ بوونی ئەو هێزە لە شاخ، فیکرەکەی لەناو شارەکاندا هیچ پارێزبەندییەکی نابێت و دەوڵەت دەستبەجێ دەیکوژێنێتەوە.

پوختەی بابەت:
بوونی هێزی سەربازی لەگەڵ فیکری کۆنفیدراڵیزم لە یەک خاڵدا یەکدەگرنەوە ئەویش مانەوەیە. ئۆجەلان پێی وایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئەگەر "فیکر" چەکی پێ نەبێت، دەبێتە خەیاڵپڵاوی (Utopia). بەڵام کێشە گەورەکە ئەوەیە کە لەم مۆدێلەدا، چەکەکە دەبێتە خاوەنی فیکرەکە، نەک فیکرەکە ببێتە ڕێبەری چەکەکە. ئەمەش وای کردووە کە کۆنفیدراڵیزم زیاتر لە "دیموکراسییەکی سەربازی" بچێت وەک لە "دیموکراسییەکی مەدەنی".