پرسی کورد، لە سوریا یەکێکە لە بابەتە گرنگە سیاسی وجیۆپۆلیتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سەدەی بیست ویەکەمدا. لە دوای دەستپێکردنی قەیرانی سوریا لە ساڵی ٢٠١١، بارودۆخی سیاسی و سەربازیی ناوچە کوردنشینەکانی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریا بە شێوەیەکی بنەڕەتی گۆڕانی بەسەردا هات. لەو پڕۆسەیەدا، هێزەکانی سوریای دیموکرات (SDF/هەسەدە) بوونە یەکێک لە گرنگترین هێزە سەربازییەکانی ناوچەکە.

هەسەدە دەتوانێت هەڵبوەشێتەوە، بەڵام پرسی کورد هەڵناوەشێتەوە

پاشخانی مێژووی هەسەدە چۆن بووە هێزێکی ستراتیژی؟
هەسەدە لە ٢٠١٥ دامەزرا وپێکهاتبوو لە پێکهاتەیەکی فرەچەشنی سەربازی، کە یەکێک لە گرنگترین بنەماکانی بریتی بوون لەYPG/YPJ. لە جەنگی دژی داعشدا، بە پشتگیریی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتی ئەمریکا، توانایەکی سەربازیی بەرچاویان بەدەستهێنا. لە ڕووی سیاسییەوە، ئەم ڕۆڵە بۆ کورد لە ڕۆژئاوای کوردستان/ سوریا گرنگ بوو، چونکە بۆ یەکەمجار لە مێژووی نوێی سوریا، هێزێکی کوردی توانای بەڕێوەبردنی ناوچەیەکی فراوانی هەبوو.

هەسەدە، لە جەنگی دژی داعشدا ڕۆڵێکی گرنگی گێڕا و بە پشتیوانیی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە سەرکردایەتی ئەمریکا توانایەکی سەربازیی بەرچاوی بەدەستهێنا. ئەمەش وای کرد گەلی کورد بەهاوبەشی هاوپەیمانە نێوخۆییەکانی سوریا بتوانن دامەزراوە سیاسی، ئیداری و ئەمنییەکان لە ناوچەکەدا پەرەپێ بدەن. بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٥ و بە تایبەتی لە ساڵی ٢٠٢٦دا، پەیوەندیی نێوان هەسەدە و حکومەتی نوێی سوریا پێی نایە قۆناغێکی نوێوە. بەتایبەتی ڕێککەوتنی ١٠ی ئاداری ٢٠٢٥ بە ئامانجی تێکەڵکردنی دامەزراوە مەدەنی و سەربازییەکانی هەسەدە لە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریا ئەم لێک نزیکبوونەوەی جێگیرترکرد، بەڵام جێبەجێکردنی تەواوی ڕێککەوتنەکە توشی کێشە و ناکۆکی نێوخۆیی بووەوە.

لە کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا دوای چەند هەفتە لە شەڕ و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکان لەسوریادا، ڕێککەوتنێکی نوێ بۆ ئاگربەست و تێکەڵکردنی هێزەکانی هەسەدە لەگەڵ سوپای دەوڵەتی سوریا. ئەنجامی ئەم ڕێککەوتنە بریتی بوو لە تێکەڵکردنی هێزە سەربازی و ئەمنییەکان، و گواستنەوەو کۆنترۆڵکردنی هەندێک ناوچە و دامەزراوەکان و بەڕێوەبردنی سنوور و سەرچاوە نەوتییەکان بوو.

بەر ئەنجامی ئەم ڕێکەوتنامانەبوو، لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٦، (مەزلوم عەبدی) کۆتایی ئەرکی هەسەدە و هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سوریای دیمۆکراتی، وەک هێزێکی سەربازیی سەربەخۆی ڕاگەیاند، و ئەمەش وەک قۆناغێکی نوێ بۆ تێکەڵکردنی هێزەکانی هەسەدە لەگەڵ سوپای سوریا ناسێنرا لە دەزگا میدیاییەکانەوە.

بە بۆچوونی ئێمە، هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە (SDF) وتێکەڵکردنی هێزەکانی لەگەڵ سوپای سوریا، یەکێکە لە گەورەترین گۆڕانکارییە سیاسی ـ سەربازییەکانی ڕۆژئاوای کوردستان لە دوای ٢٠١١. ئەمە تەنها کۆتایی هێزێکی سەربازی نییە؛ بەڵکو گۆڕینی شێوازی مامەڵەکردنە لەگەڵ پرسی کورد لە سوریادا. لەبەرئەوە، هەڵوەشاندنەوە یان تێکەڵکردنی هەسەدە لەگەڵ دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریا، نابێت تەنها وەک گۆڕانکارییەکی سەربازی لێک بدرێتەوە؛ بەڵکو دەبێت وەک گۆڕانێکی ستراتیژی لە پرسی کورد و شێوازی پەیوەندیی نێوان کورد و دەوڵەتی سوریا لێک بدرێتەوە.

هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە چ کاریگەرییەکی لەسەر داهاتووی پرسی کورد لە سوریا و ڕۆژئاوای کوردستان دەبێت؟

ئایا تێکەڵکردنی هەسەدە لە دامەزراوەکانی دەوڵەتی سوریا دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی دەسەڵاتی کورد، یان دەتوانێت ببێتە دەرفەتێک بۆ جێگیرکردنی مافە سیاسی و کەلتوورییەکانیان لە چوارچێوەی دەوڵەتی سوریادا؟

کاریگەرییەکانی هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە دەتوانرێت بە سەر چەند بەشێکی سەرەکیدا دابەش بکرێت:
یەکەم: گرنگیی سیاسی
داهاتووی پرسی کورد لە سوریا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە شێوازی پەیوەندیی کوردەکان لەگەڵ حکومەتی دیمەشق دەبێت.

دووەم: گرنگیی جیۆپۆلیتیکی
پرسی هەسەدە تەنها پرسێکی ناوخۆی سوریا نییە؛ بەڵکو تورکیا، ئەمریکا، ڕووسیا و هێزەکانی ناوچەشەکەش لەو بابەتەدا بەرژەوەندییان هەیە کەلەم کورتە نوسینەدا ئاماژەی پێدەدەین.

سێیەم: گرنگیی کوردستانی
گۆڕانکارییەکانی سوریا، دەتوانن کاریگەرییەکی ناڕاستەوخۆ لەسەر هەرێمی کوردستان و گشتی پرسی کورد هەبێت. چونکە هەرێمی کوردستان لەبەردەم دوو ئەزموونی جیاوازە:
• هەرێمی کوردستان کە بە شێوەیەکی یاسایی لە چوارچێوەی دەوڵەتی عێراقدا دامەزراوە.
• کوردەکانی سوریا کە بە شێوەیەکی جیاواز لە ناو جەنگی ناوخۆی سوریا گەشەیان کردووە.  

لەبەر ئەوە، ئەزموونی سوریا دەکرێت بۆ هەرێمی کوردستان ببێتە نموونەیەک بۆ ئەوەی چۆن هێزی سیاسی و دەستووریان لەگەڵ هێزی سەربازی هاوسەنگ بکرێت.

بۆچی هەڵوەشاندنەوەکە ڕوویدا؟
بۆ تێگەیشتن لە هۆکارەکان، دەبێت چەند هێزێکی سەرەکی لەبەرچاو بگیرێن:

یەکەم: حکومەتی دیمەشق
حکومەتی سوریا بە درێژایی مێژوو لەگەڵ هەر جۆرە دەسەڵاتی سەربەخۆی ناوخۆیی بە توندی مامەڵە کردووە. بۆیە تێکەڵکردنی هەسەدە لەگەڵ دامەزراوەکانی دەوڵەت دەتوانێت بۆ دیمەشق واتای گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت بۆ ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا هەبێت.

دووەم: تورکیا
 تورکیا یەکێکە لە کاریگەرترین لایەنە دەرەکییەکان لە پرسی هەسەدە. ئەنقەرە بەردەوام هەسەدە و YPG بە نزیکەیی بە PKK پەیوەست دەزانێت و بەردەوام دژی بوونی هێزێکی کوردی سەربەخۆ لە سنووری خۆی بووە. بۆیە کەمکردنەوەی سەربەخۆیی سەربازیی هەسەدە دەتوانێت بۆ ئەنقەرە گرنگیی ستراتیژی هەبێت. لەهەمانکاتیشدا هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە بە واتایی کەمبوونەوەی هەڕەشەی ئەمنیی لە سنوورەکانی تورکیا.

سێیەم: ئەمریکا
ئەمریکا هەسەدەی بە هاوبەشییەکی سەرەکی لە جەنگی دژی داعش دەزانی، بەڵام هاوکاریی ئەمریکا لەگەڵ هەسەدە بە مانای بەڵێنی دروستکردنی دەوڵەتێکی کوردی نەبووە. بەڵکو بە شێوەیەکی سەرەکی لە چوارچێوەی جەنگی دژی داعشدا بووە. لەبەر ئەوە، لەبەر ئەوە، کاتێک ئەولەویەتی واشنطتن لە جەنگی دژی داعش بۆ ثباتی سوریا و ڕێکخستنی پەیوەندییەکانی لە ناوچە دەگۆڕێت، پشتیوانیە سەربازییەکانی هەسەدەش دەتوانێت شێوەی جیاواز وەربگرێت

ئایا ئەمە شکستی کوردە؟
لە دیدگای زانستیەوە، وەڵامەکە بەڵێ یان نەخێرێکی سادە نییە.
لە ڕووی هێزی سەربازییەوە، کەمکردنەوەی سەربەخۆیی هەسەدە زیانێکی گەورەیە؛ بۆ خودموختاریی کوردی چونکە هێزێکی کوردی توانای بڕیاردانی سەربازیی خۆی کەم دەکاتەوە، هەسەدە بۆ زیاتر لە دە ساڵە هێزی سەرەکی پاراستنی ناوچە کوردنشینەکانی باکووری ڕۆژهەڵاتی سوریا بوو. بە هەڵوەشاندنەوەی ئەو وەک هێزێکی جیاواز، کوردەکان ئامرازێکی سەربازیی سەربەخۆیان لەدەست دەدەن. و بەپێی ڕێککەوتنی کانونی دووەمیش دەڵێت: هێزەکانی هەسەدە بە شێوەی تاکەکەسی دەخرێنە ناو وەزارەتەکانی بەرگری و ناوخۆی سوریا.
بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە، ئەگەر کورد بتوانێت بەرامبەر تێکەڵبوونی هەسەدە، مافەکانی خۆی لە دەستوور ودامەزراوەکانی سوریا جێگیر بکات، ئەوا دەکرێت ئەم قۆناغە ببێتە گواستنەوەی هێز لە سەربازییەوە بۆ دەسەڵاتی سیاسی و یاسایی.

ئەم خاڵە زۆر گرنگە:
ئەمە بە مانای کۆتایی پرسی کورد نییە؛

لە سیاسەتدا هەموو کاتێک لەدەستدانی هێزی سەربازی بە مانای لەدەستدانی هەموو دەستکەوتە سیاسییەکان نییە؛ هەروەها هەبوونی هێزی سەربازی بە مانای بەدەستهێنانی هەموو مافە سیاسیەکان نییە.چونکە پرسی کورد لە سوریا تەنها پرسی هەسەدە نییە. پرسی زمان، ناسنامە، مافە مەدەنی و سیاسییەکان و بەشداریکردنە لە دەسەڵاتە ئیدارییەکان.

لە ساڵی ٢٠٢٦دا حکومەتی سوریا مافی زمانی و کەلتووری کوردی ناساندووە و ڕێگە بە فێرکردنی زمانی کوردی لە ناوچە کوردنشینەکان دراوە؛ هەروەها نەورۆز بووەتە پشووی فەرمی. بەڵام مافە کوردییەکان هێشتا بە شێوەیەکی تەواو لە دەستووری سوریا جێگیر نەکراون.

خاڵی مەترسیدار ئەوەیە کە “یەکگرتنی سوریا” ببێتە “ناوەندگەرایی”
جیاوازییەکی زۆر گەورە لەنێوان ئەم دووانەدا دەبینین:

یەکگرتوویی سوریا ≠ سڕینەوەی تایبەتمەندی و مافەکانی کورد.

ئەگەر هەسەدە تێکەڵ بکرێت بە سوپای سوریا، بەڵام لە هەمان کاتدا دەسەڵاتی ناوخۆیی، بەشداری سیاسی، زمانی کوردی و بەڕێوەبردنی ناوخۆی ناوچە کوردنشینەکان پارێزراو نەبن، ئەوا گەلی کورد لە ڕووی سیاسییەوە زیانی زۆر دەبینن.

سیناریۆکانی داهاتوو
سیناریۆی یەکەم: هاوڕێیی سیاسی و یەکگرتنی سەرکەوتوو
لەو سیناریۆیەدا، هەسەدە هەڵدەوەشێتەوە، بەڵام کوردەکان بەشداریی کاریگەر لە دامەزراوەکانی سوریا دەکەن ومافەکانیان لە دەستووری داهاتوودا جێگیر دەکرێت. یاخود دەتوانین بڵێین هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە بگۆڕێت بۆ گواستنەوەیەک لە هێزی سەربازی بۆ هێزی سیاسی.

ئەمە بۆ کورد شکستی سەربازیە، بەڵام دەستکەوتی سیاسی دەبێت.

سیناریۆی دووەم: ناوەندگەرایی
لەو سیناریۆیەدا، هەسەدە هەڵدەوەشێتەوە، بەڵام دەسەڵاتی دیمەشق بە شێوەیەکی فراوان دەگەڕێتەوە و دەسەڵاتی ناوخۆیی کوردەکان بە شێوەیەکی زۆر سنووردار دەبێت.

ئەمە دەتوانێت بۆ کورد زیانێکی سیاسیی ستراتیژی دەبێت.

سیناریۆی سێیەم: سوریا و سیستەمی لامەرکەزی

ئەگەر سوریا بەرەو سیستەمێکی لامەرکەزی یان دابەشکردنی دەسەڵاتی ناوخۆیی بچێت، کوردەکان دەتوانن بە شێوەیەکی یاسایی دەسەڵاتی ئیداری وکەلتووریی ناوچەکانی خۆیان بپارێزن. وئەم ڕێکەوتنەی ئێستا لە ف=داهاتوواد دەگۆڕێت، و کورد دەتوانێت بە پشتیوانیی هێزە نێودەوڵەتییەکان داوای دەستوورێکی نوێ و سیستەمێکی decentralized لە سوریا بکەن.

ئەم سیناریۆیە دەتوانێت بۆ کورد باشترین ئەنجامی هەبێت، بەڵام پەیوەندیی زۆری بە هاوسەنگیی هێزەکانی ناوچەکەو سیاسەتی نێودەوڵەتیەوە هەیە.
هەندێک ناوەندی توێژینەوەیی ئەم جۆرە decentralized/local governance ـە بە یەکێک لە ڕێگاکانی کەمکردنەوەی هەڵچوون و پاراستنی یەکپارچەیی سوریا دەزانن.

کۆتایی: هەڵسەنگاندنی زانستی

لە دیدگای Realism لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان، هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە دەرئەنجامی گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکانە: چونکە کورد ناتوانن، تەنها بە پشتبەستن بە هێزی خۆیان داهاتووی سیاسیی ناوچەکە دیاری بکەن.

لە دیدگای Constructivism، بەڵام ناسنامەی کوردی و داواکارییە مێژوویی و کۆمەڵایەتییەکان بە هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە نامێنن؛ چونکە پرسی کورد لە سوریا پێش هەسەدە هەبووە و دوای هەسەدەش بەردەوام دەبێت.

بۆیە دەتوانین بڵێین:
هەسەدە لە ماوەی جەنگی سوریا بووەتە هێزێکی سەرەکیی سەربازی و سیاسی.
جەنگی دژی داعش یەکێک بووە لە گرنگترین هۆکارەکانی بەهێزبوونی هەسەدە.
ڕێککەوتنی ٢٠٢٥ دەستپێکی پڕۆسەی تێکەڵکردنی هەسەدە لە دەوڵەتی سوریا بوو، بەڵام بە تەواوی جێبەجێ نەکرا.
ڕووداوەکانی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ هاوسەنگیی هێزەکانی بە زیانی هەسەدە گۆڕی.
ڕێککەوتنی ٢٠٢٦ دەسەڵاتی سەربازیی سەربەخۆی هەسەدەی بە شێوەیەکی بنەڕەتی کەم کردەوە.
لە ٢٥ی ئابی ٢٠٢٦ هەسەدە بە فەرمی وەک هێزێکی سەربازیی سەربەخۆ کۆتایی بە ئەرکەکەی هێنا.
هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە بە خۆی بە مانای کۆتایی پرسی کورد لە سوریا نییە.
داهاتووی پرسی کورد زیاتر پەیوەست دەبێت بە مافە دەستووری، سیاسی، زمانی و ئیدارییەکان.
ئەگەر مافەکانی کورد بە شێوەی یاسایی و دەستووری جێگیر بکرێن، دەتوانێت قۆناغی نوێ بۆ بەشداریی سیاسیی کورد دروست ببێت.
ئەگەر مافە سیاسییەکان جێگیر نەکرێن، هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی توانای دەسەڵاتە سیاسیەکانی کورد.

پێشنیارەکان
مافە سیاسی و کەلتوورییەکانی کورد دەبێت لە دەستووری داهاتووی سوریا بە شێوەیەکی ڕوون جێگیر بکرێن.
زمانی کوردی دەبێت مافی فێرکردن و بەکارهێنانی فەرمی بێت لە ناوچە کوردنشینەکان.
کوردەکان دەبێت بە شێوەیەکی ڕاستەقینە لە دامەزراوە سیاسی و ئیدارییەکانی سوریا بەشدار بن.
دەبێت سیستەمێکی ڕوون بۆ بەڕێوەبردنی ناوخۆیی ناوچە کوردنشینەکان دابین بکرێت.
پڕۆسەی تێکەڵکردنی هێزەکانی هەسەدە دەبێت بە شێوەیەکی یاسایی، ڕوون و پارێزراو جێبەجێ بکرێت.
دەبێت مافی هەموو پێکهاتەکانی ناوچەکە، لە کورد و عەرەب و سریانی و پێکهاتەکانی تر، بپارێزرێت.
گفتوگۆی سیاسی لە نێوان دیمەشق و نمایندەکانی کورد دەبێت بەردەوام بێت.
هێزە دەرەکییەکان نابێت پرسی کورد تەنها وەک ئامرازێک بۆ بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیان بەکاربهێنن.

کۆتایی
هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە خاڵێکی وەرچەرخانەییە لە مێژووی نوێی پرسی کورد لە سوریا.
ئەم ڕووداوە لە ڕووی سەربازییەوە کۆتایی بە هێزێکی کوردی دەهێنێت کە بۆ ساڵانێک ڕۆڵی سەرەکی لە پاراستنی ناوچەکە گێڕاوە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە دەتوانێت دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بێت.

بنەمای سەرەکیی هەڵسەنگاندنی ئەم قۆناغە نابێت تەنها ئەوە بێت کە «هەسەدە هەڵوەشایەوە یان نا»، بەڵکو دەبێت بپرسین:

کوردەکان لە بەرامبەر لەدەستدانی هێزی سەربازیی سەربەخۆ، چ ماف و دەسەڵاتی سیاسی و دەستوورییان بەدەست دەهێنن؟

ئەگەر وەڵامی ئەم پرسیارە لە ڕێگەی دەستوور و دامەزراوەکانی سوریاوە بە شێوەیەکی جێگیر بدرێتەوە، ئەوا دەتوانرێت هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە وەک گواستنەوە لە قۆناغی سەربازی بۆ قۆناغی سیاسی لێک بدرێتەوە. بەڵام ئەگەر ئەو مافانە بە شێوەیەکی ڕوون مسۆگەر نەکرێن، ئەوا ئەم پڕۆسەیە دەتوانێت بە زیانی سیاسی و ستراتیژیی کوردەکان تەواو ببێت.