"هۆشیاریی نەتەوەیی" (National Consciousness) و "هۆشیاریی نیشتمانی" (Patriotic / Homeland Consciousness) دوو چەمکی سەرەکیی زانستە سیاسی و کۆمەڵناسییەکانن کە لە کۆگای زانیاریی هەر گەلێکدا بنەمای ناسنامە پێکدەهێنن.
ئەمە خستنەڕووی تێگەیشتن، فاکتەرەکان، جیاوازی و هێزەکانی پشت دروستبوونی ئەم دوو چەمکەیە:
١هۆشیاریی نەتەوەیی (National Consciousness)
بریتییە لە تێگەیشتن و هەستکردنی تاك بە لایەنی کولتووری، زمانەوانی، مێژوویی و نەتەوەیی خۆی. لەسەر بنەمای پەیوەندی خوین، زمان، مێژوو وە داڕشتنی ناسنامەیەکی کولتووریی هاوبەش 
دامەزراوە.
فاکتەرەکانی هۆشیاریی نەتەوەیی:
 زمان: گرنگترین کۆڵەکەی ناسنامەی نەتەوەییە کە وەک کەرەستەی بیرکردنەوە و ئاڵوگۆڕی کولتوور کاردەکات.
 مێژووی هاوبەش: بیرەوەرییە بەکۆمەڵەکان (سەرکەوتنەکان، کارەساتەکان، و خەبات).
 کەلەپوور و کولتوور: داب ونەریت، ئاین یان ئەفسانە هاوبەشەکان کە تاکەکان پێکەوە دەبەستنەوە.
 هەستی سەر بە بوون (پەیوەستبوون بە نەتەوە): جۆرێک لە هاوسۆزیی دەروونی لەگەڵ هاونەتەوەکانی تر، تەنانەت ئەگەر یەکتریش نەناسن.
٢ هۆشیاریی نیشتمانی (Homeland / Patriotic Consciousness)
بریتییە لە هەستکردن بە بەرپرسیارێتی و سۆز بەرامبەر بە پانتاییەکی جوگرافی دیاریکراو (خاک/نیشتمان) و ئەو چوارچێوە سیاسی و یاساییەی (دەوڵەت/سیستم) کە تێیدا دەژین، بەبێ ڕەچاوکردنی جیاوازی نەتەوە، ڕەگەز یان ئاین.
فاکتەرەکانی هۆشیاریی نیشتمانی:
 خاک و جوگرافیا: بەستنەوەی ناسنامە بە ڕووبەرێکی جوگرافیای دیاریکراو.
 مافی هاووڵاتیبوون (Citizenship): یاسا، ماف و ئەرکە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان کە هەموو دانیشتووانی خاکێک دەبەستێتەوە بە یەکترەوە.
 پاراستنی بەرژەوەندی گشتی: ئامادەیی بۆ بەرگریکردن لە خاکی نیشتمان و گەشەپێدانی ئابووری و کۆمەڵایەتییەکەی.

٣. جیاوازیی سەرەکی نێوان هەردوو چەمکەکە

٤. ئەو هێزانەی ڕۆڵ دەبینن لە دروستبوونی ئەم دوو چەمکەدا
 سیستمی پەروەردە و فێرکردن: پرۆژە و بەرنامەی  خوێندن (مێژوو، جوگرافیا، ئەدەبیات) هۆشیاری نەتەوەیی و نیشتمانی لە هەناوی وەچە نوێیەکاندا دەچێنێت.
 میدیا و کەناڵەکانی پەیوەندی: داڕشتنی بیروڕای گشتی و بڵاوکردنەوەی زانیاری و بەهای هاوبەش.
 ئەدەب، هونەر و ڕۆشنبیری: شاعیران، نووسەران و هونەرمەندان لە ڕێگەی سروود، ڕۆمان و تابلۆکانیانەوە دەبنە مەشخەڵی بێدارکردنەوەی هەستی نەتەوەیی و نیشتمانی.
 هەڕەشەی دەرەکی و جەنگەکان: کاتێک خاک یان نەتەوە ڕووبەڕووی مەترسی دەبێتەوە، هاوسۆزی بەکۆمەڵ بە شێوەیەکی خێرا گەشە دەکات.
 سیستمی سیاسی و دامەزراوەکان: بوونی یاسای دادپەروەرانە و دامەزراوەی بێلایەن هۆشیاریی نیشتمانی بەهێز دەکات.  
وشیاریی نەتەوەیی و وشیاریی نیشتمانی لە ڕاستیدا دوو بەردی بنەخەیین بۆ دروستبوونی یەکڕیزیی نەتەوەیی و نیشتمانی. بۆچی ئەم بۆچوونەی ڕاستە.؟
 بێ وشیاری، یەکڕیزی ڕووکەشی دەبێت: یەکڕیزییەک کە لەسەر بنەمای زۆرداری یان دروشمی خێرا دروست ببێت، بە بچووکترین قەیران هەڵدەتەکێت. بەڵام کاتێک تاکەکان خاوەنی "وشیاری" بن، تێدەگەن کە بەرژەوەندیی کەسی و حیزبییان لەناو بەرژەوەندیی باڵای نەتەوە و نیشتماندایە.
 بەستنەوەی جیاوازییەکان: وشیاریی نەتەوەیی و نیشتمانی وا لە تاک و لایەنە جیاوازەکان دەکات کە سەرباری جیاوازییە بیروڕایی، حیزبی، یان ناوچەیییەکانیان، لەسەر خاڵە جەوهەرییەکان (ئاسایشی نەتەوەیی، ئایندەی خاک، و پاراستنی ناسنامە) ڕێکبکەون.
 دروستبوونی ڕای گشتیی بەهێز: کاتێک وشیاری هەبوو، کۆمەڵگە دەبێتە خاوەنی ڕای گشتیی زیندوو؛ بەمەش دەتوانێت فشار بخاتە سەر هێزە سیاسییەکان تا بەرژەوەندی نەتەوە و نیشتمان نەخەنە قوربانی بەرژەوەندیی تەسک.
کەواتە بەڵێ، وشیاری (زانیاری + تێگەیشتن + بەرپرسیارێتی) پێشمەرج و بنەمای سەرەکییە بۆ گەیشتن بە یەکڕیزیی ڕاستەقینە و دەستەبەرکردنی بەرژەوەندییە باڵاکان.


 ڕەخنەیەکی جەوهەری و قووڵ  لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورد

ئەم تێڕوانینە لەسەر بنەمای "سۆشیالیزمی دیموکراتی" یان "دادپەروەریی کۆمەڵایەتی لە ڕزگاریی نەتەوەییدا" وەستاوە، کە بە تەواوی ئاماژە بە وەڵامدانەوەی یەکێک لە مەترسیدارترین هەڵە مێژووییەکان دەکات: قوربانیکردنی ئازادییە ناوخۆییەکان لە پێناو سەربەخۆیی دەرەکیدا.

١. مەترسیی "دواخستنی مافەکان" (Postponement Principle)
له مێژووی زۆربەی نەتەوە بێ‌دەوڵەتەکاندا، هێزە سیاسییە دەسەڵاتدارەکان یان ڕابەرانی بزووتنەوەی چەکداری دروشمی ئەوەیان بەرزکردووەتەوە کە: "ئێستا کاتی مافی ژنان، مافی کرێکاران، ئازادیی ڕۆژنامەگەری و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی نییە؛ کاتی بزووتنەوەی چەکداری و ڕزگاریی خاکە!"
ئەم دیدگایە دوو کێشەی کوشندەی دروست کردووە:
 لەدەستدانی پشتگیریی کۆمەڵایەتی: کاتێک کرێکار، ژن، ڕۆژنامەنوس و گەنج هەست نەکەن کە ڕزگاریی نیشتمانی ژیانی ڕۆژانەیان بەرەو باشتر دەبات، هاندەر و ئومێدیان بۆ بەشداریکردن لە یەکڕیزیی نەتەوەییدا لاواز دەبێت.
 دروستبوونی ستەمکاریی نوێ: ئەو بزووتنەوانەی مافی پێکهاتەکان و ئازادییەکان لە قۆناغی خەباتدا سەرکوت یان دوا دەخەن، کاتێک دەگەنە دەسەڵاتیش (یان کیانێکی سەربەخۆ دروست دەکەن)، هەمان سیستمی سەرکوتکەر و ناپادپەروەرانە بەردەوام دەکەن.
٢. یەکڕیزی لەسەر بنەمای "بەرژەوەندیی گشتی" نە کۆنتڕۆڵکردن
یەکڕیزیی نەتەوەیی ڕاستەقینە لە ڕێگەی "سڕینەوەی جیاوازییەکان" دروست نابێت، بەڵکو لە ڕێگەی "پاراستنی بەرژەوەندیی هەموان" دروست دەبێت:
 هاووڵاتیبوون وەک بنەما: بۆ ئەوەی نەتەوەیەکی دابەشکراو و بێ دەوڵەت (وەک کورد) یەکڕیز بێت، دەبێت هەر توێژێک (ژنان، ڕێکخراوەکان، کرێکاران، کەمایەتییە ئایینی و ئەتنییەکان) هەست بكەن کە ناوەڕۆکی ئەم یەکڕیزییە دادپەروەرییە، نەک تەنها گۆڕینی داگیرکەرێک بە حوکمرانێکی ناوخۆیی ستەمکار.
 هاوتەریبکردنی خەباتەکان. خەباتی نەتەوەیی و خەباتی کۆمەڵایەتی/مەدەنی ناتوانرێت لە یەکتر جیا بکرێنەوە. مافی ژن و ئازادیی ڕۆژنامەگەری بەشێکی دانەبڕاون لە پێناسەی "نەتەوەی سەربەست".
٣. خشتەی بەراوردی دوو مۆدێلەکە


دوو تێڕوانین لەسەر پەیوەندیی نێوان ڕزگاریی نەتەوەیی و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی

لە مێژووی بزووتنەوە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکاندا، دوو مۆدێل و تێڕوانینی بنەڕەتی هەن بۆ چەمکی یەکڕیزی و ڕزگاریی نەتەوەیی:
مۆدێلی کلاسیکی (دواخستنی مافەکان بۆ دوای ڕزگاری):
ئەم مۆدێلە لەسەر ئەوە وەستاوە کە ئامانجی سەرەکی لەم قۆناغەدا تەنها ڕزگارکردنی جوگرافیا و خاکی نیشتمانە. لەسەر بنەمای ئەم تێڕوانینە، هەموو مافەکانی دیکەی وەک مافی ژنان، مافی کرێکاران، ئازادیی ڕۆژنامەگەری، و دادپەروەریی کۆمەڵایەتی دوا دەخرێن بۆ دوای ڕزگاری یان پێکهێنانی دەوڵەت، بەو بیانووەی کە باسی ئەم پرسانە دەبێتە هۆی تێکدانی ڕیزەکانی گەل. لەم مۆدێلەدا یەکڕیزی لە ڕێگەی فشار، کۆنتڕۆڵکردن و سۆزی نەتەوەیی دروشم ئامێزەوە دروست دەکرێت، بەڵام ئەنجامەکەی زۆر جار دروستبوونی دەسەڵاتێکی ناوخۆیی خۆسەپێن و نادادپەروەر دەبێت کە تەنها ڕوخساری دەسەڵاتدار دەگۆڕێت بەبێ ئەوەی ئازادی بۆ تاکەکان بهێنێت.
باشترین نموونە نەتەوەكانی فارس و تورك و عەرەب.
مۆدێلی هاوچەرخ (ڕزگاری لەسەر بنەمای دادپەروەری و هاووڵاتیبوون):
ئەم مۆدێلە پێی وایە ئامانجی سەرەکی ڕزگارکردنی مرۆڤ و خاکە پێکەوە، نە کۆنتڕۆڵکردنی کۆمەڵگە. مافی هەموو توێژەکان لە سەرەتای قۆناغی دروستبوونی هۆشیاریی نەتەوەیی و نیشتمانییەوە دەستەبەر دەکرێت و دوا ناخرێت. لەم دیدگایەدا، یەکڕیزیی نەتەوەیی بە زۆر یان بە دروشم دروست نابێت، بەڵکو خۆبەخشانە لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەش و هەستکردنی هەمووان بە دادپەروەری دروست دەبێت. ئەنجامی ئەم مۆدێلە، بیناکردنی کۆمەڵگەیەکی بەهێز، ئازاد، مەدەنی و خاوەن کیانێکە کە بەرژەوەندیی هەموو پێکهاتە و توێژەکانی تێدا پارێزراوە.
جەلیل ئازادیخواز