دواین هەواڵ

هەراجکردنی نەتەوەکان لە بازاڕی سیاسەتی نێودەوڵەتیدا

‌سەردار پێنجوێنی

13 کاتژمێر پێش ئێستا

چەمکی هەراجکردنی نەتەوە تەنیا  مامەڵەی کڕین و فرۆشتنی خاک بەرامبەر بڕە پارەیەک، بەڵکو لە زانستی سیاسی و مێژوودا، ئەم چەمکە گوزارشت لە چەندین ڕەهەندی جیاواز و زۆرجار ئازاربەخش دەکات. کاتێک دەڵێین نەتەوەیەک هەراج کرا، مەبەستمان ئەوەیە کە بڕیاردان لەسەر چارەنووس، خاک و شکۆی ئەو نەتەوەیە، کراوەتە کاڵایەک بۆ ڕێککەوتنی نێوان هێزە زلهێزەکان، یان کراوەتە قوربانیی بەرژەوەندیی سەرکردە و گرووپە دەسەڵاتدارەکان.

بە واتایەکی تر، هەراجکردنی گەلان لە مێژوودا ئاماژەیە بۆ ئەو ساتە وەختانەی کە ئیمپراتۆریەت و هێزە جیهانییەکان، بەبێ گوێدانە ئیرادە و مافی مرۆڤەکان، خاک و چارەنووسی نەتەوەکانیان وەک کاڵایەکی سیاسی لە بازاڕی بەرژەوەندییەکاندا مامەڵە پێوە کردووە. 

١. هەراجکردنی سیاسی (ڕێککەوتنە نهێنییەکان)
ئەمە مەترسیدارترین جۆری هەراجکردنە؛ کاتێک چەند دەوڵەتێکی باڵادەست لە پشت دەرگا داخراوەکان و بەبێ ئامادەیی خاوەن ماڵ، نەخشەی داهاتووی نەتەوەیەکی تر دەکێشن.

- کڕینی لویزیانا (١٨٠٣) - فەرەنسا و ئەمریکا ئەمە یەکێکە لە گەورەترین مامەڵە   دارایی و سیاسییەکانی مێژوو. ناپلیۆن پۆناپارت، ئیمپراتۆری فەرەنسا، بەهۆی پێویستیی دارایی بۆ جەنگەکانی لە ئەوروپا، ناوچەیەکی فراوانی نزیکەی ٢ ملیۆن   کیلۆمەتر چوارگۆشە لە ئەمریکای باکوور بە بڕی ١٥ ملیۆن دۆلار بە ویلایەتە یەکگرتووەکان فرۆشت. لەم مامەڵەیەدا، دانیشتووانە ڕەسەنەکان وەک بەشێک لە زەوییەکە و بەبێ هیچ مافێک مامەڵەیان پێوە کرا.

- ڕێککەوتنامەی سایکس-پیکۆ (١٩١٦)، لە کاتی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، بەریتانیا و فەرەنسا بە نهێنی ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان لە نێوان خۆیاندا دابەش کرد.

 ئەم ڕێککەوتنە نەتەوەیەکی وەک کوردی کردە قوربانیی بەرژەوەندییە  کۆڵۆنیالیستییەکان. لێرەدا نەتەوەکان بە پارە نەفرۆشران، بەڵکو لە پێناو
هاوسەنگیی جیۆپۆلیتیکی هێزەکان هەراج کران.

٢. هەراجکردنی ئابووری (فرۆشتنی سامانی نەوەکان)

لە سەدەی بیست و یەکەمدا، هەراجکردن شێوازێکی نوێی وەرگرتووە. زۆرجار ڕژێمە دیکتاتۆرەکان یان دەسەڵاتە گەندەڵەکان، سامانی سروشتیی وڵات (وەک نەوت، غاز وکانزاکان) بۆ ماوەیەکی درێژخایەن و بە نرخێکی هەرزان دەفرۆشنە کۆمپانیا بیانییەکان،تەنها بۆ ئەوەی پشتیوانیی دەرەکی و مانەوەی خۆیان لەسەر کورسیی دەسەڵات مسۆگەر بکەن. ئەمە بە هەراجکردنی داهاتووی نەتەوە دادەنرێت.

٣. هەراجکردنی ڕاستەوخۆی خاک
ئەمە شێوازە کلاسیکییەکەیە کە تێیدا خاک و مرۆڤەکان وەک کاڵا مامەڵەیان پێوە کراوە،

- ئەلاسکا: ڕووسیا بە ٧.٢ ملیۆن دۆلار بە ئەمریکای فرۆشت.
- فلیپین ئیسپانیا بە ٢٠ ملیۆن دۆلار بە ئەمریکای فرۆشت. لەمانەدا، ئیرادەی  گەلان هیچ بایەخێکی نەبووە و تەنها وەک موڵکایەتی دەوڵەت بینراون.

٤. هەراجکردنی نەتەوە لەلایەن سەرکردە ناوخۆییەکانەوە

ئەمە بە ئازارترین جۆرە، کە تێیدا گەل هەست بە خیانەتێکی قووڵ دەکات. کاتێک سەرکردە یان هێزێکی سیاسی، لە پێناو بەرژەوەندیی تەسکی حزبی یان دەستکەوتی دارایی و مانەوە لە دەسەڵاتدا، دەستبەرداری مافە نەتەوەییەکان دەبێت یان خاکی نیشتمان پێشکەشی داگیرکەران دەکات. لە ئەدەبیاتی سیاسیی کوردیدا، ئەمە بە ترۆپکی هەراجکردنی نیشتمان ناو دەبرێت.

بۆچی نەتەوەکان هەراج دەکرێن؟

_نەبوونی یەکدەنگیی ناوخۆیی کاتێک نەتەوەیەک لە ناوخۆدا پارچەپارچە بێت، هێزە دەرەکییەکان بە ئاسانی دەتوانن وەک کارتێکی فشار و مامەڵە بەکاری بهێنن.
_ لاوازیی سەربازی و ئابووری نەتەوەی لاواز ناتوانێت لە بازاڕی سیاسیی جیهانیدا پارێزگاری لە نرخ و پێگەی خۆی بکات. 
_ نەبوونی دامەزراوەی نیشتمانی کاتێک بڕیار لە دەستی تاکەکەس یان گرووپێکی دیاریکراودا بێت و دامەزراوەی نیشتمانی بوونی نەبێت، ئەگەری فرۆشتنی بەرژەوەندییە گشتییەکان بۆ دەستکەوتی شەخسی زیاد دەکات.

نموونەی کورد لەم هاوکێشەیەدا

کورد لە مێژووی هاوچەرخدا چەندین جار بووەتە قوربانیی ئەم جۆرە مامەڵانە
- پەیمانی لۆزان (١٩٢٣): ئەمە دیارترین نموونەی هەراجکردنی مافی نەتەوەیەکە. دوای ئەوەی لە (پەیمانی سێڤر)دا بەڵێنی دەوڵەت بە کورد درا، لە لۆزاندا هێزە جیهانییەکان لە پێناو ڕازیکردنی تورکیای نوێ و پاراستنی بەرژەوەندییەکانی خۆیان، مافی کوردیان فەرامۆش کرد و خاکی کوردستانیان بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەش
کرد.
- ڕێککەوتنامەی جەزائیر (١٩٧٥): کاتێک شای ئێران و سەدام حسێن لەسەر حیسابی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد ڕێککەوتن و ئەمریکاش پشتی تێکردن، ئەمە نموونەیەکی تری هەراجکردنی سیاسی بوو لە پێناو بەرژەوەندیی کاتیی زلهێزەکان.

_ هەراجکردنی نەتەوە واتە گۆڕینەوەی مافە گشتییەکان بە بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی زلهێزەکان. هەر نەتەوەیەک نەبێتە خاوەنی بڕیاری سەربەخۆی خۆی و یەکدەنگ نەبێت، هەمیشە لە مەترسیی ئەوەدایە لە بازاڕی بەرژەوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا وەک کاڵایەک مامەڵەی پێوە بکرێت.

Copyright © 2020 All Rights Reserved Designed And Developed By AVESTA GROUP