٢٥ی ئەیلوول کاتێک نەتەوەیەک دەنگی خۆی کردە بەڵگەی بوونی خۆی
لە مێژووی نەتەوەکاندا ڕۆژ هەن تەنها بە ژمارەی ساڵ و مانگ ناسراو نین، بەو پرسیارە ناسراون کە خستیانە بەردەم جیهان. ٢٥ی ئەیلوولی ٢٠١٧ یەکێک لەو ڕۆژانە بوو... لەو ڕۆژەدا خەڵکی هەرێمی کوردستان و ناوچەکانی دیکەی بەشداربوو لە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی، بە دەنگی خۆیان وەڵامی پرسیارێکی مێژووییان دایەوە.. ئایا دەتوانن داهاتووی سیاسیی خۆیان دیاری بکەن؟ بە پێی ئەنجامی ڕاگەیەنراو، ٩٢٫٧٣٪ی دەنگە دروستەکان بە بەڵێ وەڵامیان دایەوە. ئەو ئەنجامە دەنگی هەموو کوردێک لە هەموو شوێنێک نەبوو، بەڵام دەربڕینێکی بەهێزی خواستی سیاسیی ئەو کەسانە بوو کە لە ڕیفراندۆمەکەدا بەشدارییان کرد.
مەسعوود بارزانی، وەک سەرۆکی ئەوکاتی هەرێمی کوردستان، ڕۆڵێکی سەرەکی لە بردنە پێشی ئەو بڕیارەدا هەبوو.! گرنگی ئەو هەنگاوە تەنها لەوەدا نەبوو کە پرسی سەربەخۆیی هێنایە سەر سندووقی دەنگدان، گرنگییەکەی لەوەدا بوو کە خواستێکی درێژخایەنی نەتەوەیی کردە پرسیارێکی ئاشکرا و سیاسی، کە دەبوو بەرامبەرەکانی وەڵامی بدەنەوە.
لەرووی نێودەوڵەتیشەوە ئەگەرچی ناڕەزای هەبوو، بەڵام بووە ئەمری واقیع کە گەلێك مافی سەربەخۆی خۆی داوادەکات، ئەگەر چی لەبار نەبوو بۆ هەرێمی کوردستان ، بەڵام کردیە سەنەد و تاپۆیەکی سەربەخۆی کە داوای ڕەوای گەلێکی چەند ملیۆنیە.
مافی دیاریکردنی چارەنووس بنەمای ئەخلاقیی ئەو خواستەیە...
نەتەوەیەک کە زمان و ناسنامە و یادەوەریی هاوبەشی هەیە، مافی ئەوەی هەیە لەبارەی شێوەی حوکمڕانیی خۆیەوە قسە بکات، ئەو مافە لە بنەماکانی نەتەوە یەکگرتووەکاندا بە ناوی مافی گەلان بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان هاتووە... بەڵام ئەو بنەمایە بە تەنها، ڕێگایەکی یاسایی و ئۆتۆماتیکی بۆ جیابوونەوەی هەر ناوچەیەک دیاری ناکات، پرسی سنوور و دەسەڵات و ڕەزامەندی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان هەر دەبێت چارەسەر بکرێن... پشتگیریی ڕیفراندۆم کاتێک بەهێزترە کە ئەم ئاڵۆزییانەش بە جدی وەربگرێت.
لە ڕووی فیکرییەوە، ڕیفراندۆم هەوڵێک بوو بۆ گواستنەوەی پرسی کورد لە زمانی داواکاری بۆ زمانی بڕیار، گەلێک کە تەنها چاوەڕێی پێدانی مافەکانی بێت، هەمیشە چارەنووسی لە دەستی کەسانی دیکەدا دەمێنێتەوە، بەڵام گەلێک کە دەنگ دەدات، دەڵێت: من هەم خاوەنی ئەم ئازارە مێژووییە و هەم بەشدارم لە دیاریکردنی داهاتووی خۆم، مانای وانیە ئەوەی ریفراندۆمی کرد هەڵەیە، بەڵکو ئەو هەڵساوە بە ئەرکی خۆی ، ئەوەی دژی ئەو گەلە وەستایەوە ئەوە زاڵم و ستەمکارە، بەداخەوە رۆشنبیران بە هۆکاری حیزبایەتی و رقی خۆیان بەرانبەر بەخودی مەسعود بارزانی، پرسە گرنگەکەی ڕیفراندۆم بەهەڵە هەژمارد دەکەن، ناگەڕێنەوە سەر ئەوەی کە هێزە دەرەکیەکانو چواردەور زاڵمن، وەك پیشەی هەمیشەی لەبەرهۆکاری دەرونی دەیدەنە پاڵ ئەوانەی ئەنجامیاندا، یان رق و بوغزە دژی ئەو سەرکردە..
لەبەر ئەوە بۆ من یادی ڕیفراندۆم تەنها یادی ئەنجامێکی هەڵبژاردن نییە یادی ئەو کاتەیە کە ویستی سیاسیی کورد بە شێوەیەکی ئاشتییانە و گشتی دەربڕدرا.
لە ڕووی یاساییەوە، دەبێت دوو ڕاستی پێکەوە ببینین. لایەک، بنەمای دیاریکردنی چارەنووس دەرفەتێکی بەهێزی ئەخلاقی و نێودەوڵەتی بۆ داوای کورد دەڕەخسێنێت.
لایەکی دیکە، دادگای باڵای فیدراڵیی عێراق لە تشرینی دووەمی ٢٠١٧دا ڕایگەیاند کە ڕیفراندۆمەکە و ئامانجی سەربەخۆییەکەی پشتبەستێکی دەستووری نییە و دژی دەستووری عێراقە. ئەوە کۆتایی گفتوگۆی ئەخلاقی و سیاسی نییە، بەڵام واقیعێکی یاساییە کە هیچ پڕۆژەیەکی جدیی دەوڵەتسازی ناتوانێت پشتگوێی بخات.
هەروەها ناکرێت کێشەی ماددەی ١٤٠ی دەستووری عێراق لەبیر بکرێت. ئەو ماددەیە ڕێکارێکی بۆ چارەسەری دۆخی کەرکووک و ناوچە جێناکۆکەکان دیاری کردبوو، بەڵام مۆڵەتە دیاریکراوەکەی تا کۆتایی ٢٠٠٧ جێبەجێ نەکرا. ئەو دواخستنە متمانەی سیاسیی لاواز کرد و پرسیارێکی قورس دروست کرد.. کاتێک بەڵێنی دەستووری جێبەجێ ناکرێت، گەل چۆن متمانە بە داهاتووی هاوبەش بکات؟ ئەمە یەکێکە لەو هۆکارانەی دەکرێت بەهۆیەوە پشتیوانی لە داوای دەنگدان بکرێت، هەرچەندە ماددەی ١٤٠ خۆی ڕیفراندۆمی سەربەخۆییی هەرێم دیاری نەکردبوو.
لە ڕووی سیاسییەوە، ڕیفراندۆم نیشانی دا کە دەنگی زۆرینە، هەرچەندە گرنگ و ڕەوا بێت، بە تەنها بۆ دامەزراندنی دەوڵەت بەس نییە. دەوڵەت پێویستی بە دامەزراوەی بەهێز، یەکڕیزیی ناوخۆیی و ئابووریی بەردەوامو پاراستنی مافی هەموو پێکهاتەکان و گفتوگۆیەکی هۆشیارانە لەگەڵ دراوسێکان هەیە. ئەگەر دەوڵەتی کوردی ڕۆژێک دابمەزرێت، شایستەیە دەوڵەتێک بێت کە کورد تێیدا ئازاد بێت و عەرەب و تورکمان و ئاشووری و ئەرمەنی و هەموو هاوڵاتییەکی دیکەش تێیدا خاوەنی مافی یەکسان بن. بەرزترین واتای سەربەخۆیی ئەوەیە کە دادپەروەرییەکەی بۆ هەمووان بێت.
هەڵوێستی دەرەکییش دەرسێکی گرنگی ئەو ساڵە بوو. عێراق و تورکیا و ئێران بە دژی ڕیفراندۆمەکە وەستانەوە، ئەمریکاش ڕیفراندۆمی یەکلایەنەی ڕەت کردەوە. لەبارەی ئیماراتەوە، پەیوەندیی سیاسی و ئابووریی ئەو وڵاتە لەگەڵ هەرێمی کوردستان بەڵگەی پشتیوانیی ڕوونی فەرمی لە ڕیفراندۆمی ٢٠١٧ یان ناسینەوەی دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی نییە. بۆیە دادپەروەرانەترە بڵێین هەرێم هاوڕێ و پەیوەندیی دەرەکی هەبوو، بەڵام لە کاتی ڕیفراندۆمدا پشتیوانیی فەرمیی پێویستی بۆ گواستنەوەی ئەنجامی دەنگدان بۆ سەربەخۆیی دەست نەکەوت.
ئەمەش لە پێگەی ئەخلاقیی دەنگدەران کەم ناکاتەوە... بە پێچەوانەوە، دەری دەخات کە مافی گەل و بەرژەوەندیی دەوڵەتان هەمیشە بە یەک ئاراستەدا ناڕۆن. هونەری سیاسەتی سەربەخۆیی تەنها ئەوە نییە خواستێکی ڕەوا دەرببڕێت،بەڵکو دەبێت بتوانێت ئەو خواستە بکاتە پڕۆژەیەکی کاریگەر، ئاشتییانە و جێی متمانەی ناوخۆ و دەرەوە.
لە یادی ٢٥ی ئەیلوولدا، پشتیوانیی من بۆ ڕیفراندۆم و مافی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی پشتیوانییە بۆ ئەو بنەمایەی کە مرۆڤ و گەل نابێت هەمیشە میوانی چارەنووسی خۆیان بن... دەنگی (بەڵێ) بەڵێنێکی ئاسان نەبوو..ئەرکێکی قورس بوو، ئەرکی ئەوەی کە خەون بە یاسا بپارێزرێت، بە دادپەروەری فراوان بکرێت و بە دانایی سیاسی بگاتە داهاتوو.
ڕیفراندۆم دەوڵەتی دامەزراندووی نییە، بەڵام پرسیارێکی هەمیشەیی بەجێ هێشتووە: ئەگەر گەلێک بە ئاشتی و بە دەنگی خۆی بڵێت دەمەوێت خاوەنی چارەنووسی خۆم بم، جیهان تا کەی دەتوانێت تەنها گوێی لێ بگرێت و وەڵامی نەداتەوە؟