بەهێزترین هێزی دونیا كە ئەمریكایە، سەركێشی لەگەڵ دوورگەیەك دەكات ژمارەی دانیشتوانەكەی كەمترە لە ١٠ ملیۆن و ناوی كووبایە. ئەمریكا ماوەی ٦٠ ساڵە، دوای ئەوەی فیدڵ كاسترۆ شۆڕشی كرد و كووبای خستە ناو سیستەمی كۆمەنیستییەوە، ناكۆكە لەگەڵیدا و هەموو هەوڵێك دەدات بۆ لەناوبردنی سیستەمی كووبا.

لە ماوەی ١٠ بۆ ٢٠ ساڵی رابردوودا، پەیوەندیی نێوان ئەو دوو وڵاتە، هەوراز و نشێوی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام نەگەیەشتوونەتە رێككەوتنی كۆتایی و سڕینەوەی كێشەكانی نێوانیان.

لە ٢٠١٥ كاتێك دۆناڵد ترەمپ بووە سەرۆكی ئەمریكا، گرژی نێوان ئەو دوو وڵاتە تەشەنەی سەند، ئێستاش گەمارۆیەكی زۆر سەختی خستووەتە سەر كووبا و دەڵێت پێویستە بێنە ژێرباری ئەمریكا و بەمەرجەكانمان رازی بن.

دوای ئەوەی هێزی دەلتای ئەمریكا لە سەرەتای مانگی یەكی ٢٠٢٦دا، مادورۆ سەرۆكی فەنزوێلای لەناو ماڵی خۆیدا رفاند و بۆ ئەمریكای هێنا و ئەو وڵاتەی خستە ژێر كێفی خۆی، بەومانایەی ئیدی فەنزوێلا بووە باخچەی پشتەوەی ئەمریكا، لەوكاتەوە هەڕەشە لە كووبا دەكات و دەڵێن پێویستە بێنە ژێرباری ئەمریكا و دانووستاندن بكەن.

گرژییەكان كەی دەستپێكرد؟

لە ١٥ی شوباتی ١٨٩٨، كەشتییەكی ئەمریكا لە مینای هاڤانەی پایتەختی كووبا تەقێندرایەوە، كە ٢٦٠ كەسی سەر بە ئەمریكا تێدابوو و هەموویان مردن، پاشان دادگای ئەمریكا ئاشكرای كرد، ئەو كەشتییە بە مینی دەریایی تەقێنراوەتەوە، واتە كارەكە تەواو پەلاماردان بووە.

گومانەكان بۆ ئەو كەسانە بوون، كە لە ١٨٩٥ەوە گروپێك بوون دژی سوپای ئیسپانیا شەڕیان دەكرد و داوای سەربەخۆیی كووبایان دەكرد، كە ئەوكات لەژێر داگیركاری ئیسپانیادا بوو.

لە مانگی نیسانی ١٨٩٨دا، ئەمریكا كەوتە شەڕێكی قورس لەگەڵ ئیسپانیا و كۆتایی بەداگیركاری ئیسپانیا هێنا لە كووبادا، كە ٤٠٠ ساڵ كووبا لەژێر داگیركاری ئیسپانیادا بووە.

لە ١٩٧٦، ئەمریكا بەفەرمی رایگەیاند، ئەو كەشتییەی لە ١٨٩٨ لە هاڤانا تەقێنرایەوە هیچ پەیوەندییەكی بەوەوە نەبووە ئیسپانیا تەقاندبێتییەوە، بەڵكوو ئەو تەقەمەنییانەی ئەمریكا بووە لەناو كەشتییەكەدا تەقیونەتەوە.

دوای رۆیشتنی ئیسپانیا لە كووبا، ژێرخانی ئەو وڵاتە زۆر خراپ ببوو و تەنانەت لەچەند كەرتێكدا بەتەواوی وێران ببوو، بەڵام ئەمریكا رۆڵێكی زۆر گەورەی بینی لەوەی كووبا سەرلەنوێ بونیاد بنێتەوە و پارەیەكی زۆری لەو وڵاتەدا خەرج كرد.

میكایل بۆستەمانتا، مامۆستای زانكۆ لە زانكۆی میامی، دەڵێت لەو ساڵانەدا ئەمریكا وەبەرهێنانی زۆر گەورە لە كووبادا ئەنجامدا.

لە ١٨٩٨، كاتێك كووبا سەربەخۆیی خۆی وەرگرت، تا ١٩٠٢ پەیوەست بووە بە ئەمریكا و لەلایەن ئەمریكاوە بەڕێوە بردراوە، لە دەستووری تازەشیاندا كۆمەڵێك مەرج دانراوە لە بەرژەوەندی ئەمریكادا. 

میكایل، قسەی بۆ ئاژانسی (BBC) بەشی توركی كردووە، دەڵێت كووبا بەشێوەیەكی زۆر روون لەژێر كۆنتڕۆڵی ئەمریكا بووە، لە دەستوریشیدا مافی  بەئەمریكا داوە كە دەستوەردان لە كاروباری ناوەخۆیی كووبادا بكات. لە مادەی ٣ دا، باس لەو مافەی ئەمریكا كراوە و بۆ نموونە گوانتانامۆ، تاوەكوو ئێستاش بنكەی سەربازی ئەمریكای لێیە، ئەمەش هەر لە دەستووری ئەوكاتی كووبادا ئەو رێگەیە بە ئەمریكا دراوە بنكەی سەربازی هەبێت.

شۆڕشی كاسترۆ

لە ١٩٣٥دا، كووبا توانی لەڕووی ئابووریی نێوخۆیی و پشەسازییەوە بەمیللی ببێت، بەڵام لەڕووی ئەوەی كۆمپانیاكانی ئەو وڵاتە سەر بەخۆیان بن سەركەوتوو نەبوون، چونكە كۆمپانیا ئەمریكییەكان كۆنتڕۆڵی تەواویان بەسەر پرۆژەكانی كووبادا هەبووە. بۆ نموونە لە كەرتی ئەلكتڕۆنیات و كارەبادا، كۆمپانیاكانی ئەمریكا دەسەڵاتێكی تەواویان هەبووە، تەنانەت لەسەر شەقامەكاندا تابلۆی كۆكا كۆلا دەبینرا و سەیارەكانی كووباش هەمووی ئەمریكی بوون.

لە كووبا دوو چین دروست ببوو، یەكێكیان ژیانێكی شاهانەیان هەبوو، ئەوی تریش لە ژیانێكی كولەمەرگیدا ژیاون و وڵاتێش نوقم ببوو لە ناعەدالەتی و گەندەڵیدا.

لە ١٩٤٠ تا ١٩٤٤، سەرۆكی وڵات بەشێوەیەكی دیموكراتی هەڵبژێردرا، بەڵام فۆلگێنسیۆ باتیستا لە ١٩٥٢ كودەتایەكی ئەنجامدا و دەسەڵاتی گرتە دەست. ئەو سەرۆكە فشارێكی زۆری خستە سەر ئۆپۆزسیۆن و لەناوی بردن، هەروها دەسەڵاتێكی تاكڕەوانەی پەیڕەو كرد و كۆتایی بە پرۆسەی دیموكراتی كووبا هێنا.

ئەمریكا بەو هەوڵەی باتیستا نیگەران بوو، بەڵام دوای ماوەیەكی كەم پاڵپشتی كرد و بووە هاوپەیمانیی، هەروەها ئەمریكا كاریگەرییەكەی لەسەر كووبا هەر مابوو و كوبا لەژێر كۆنتڕۆڵی ئەمریكادا مابووەوە.

گروپێكی نەتەوەپەرست لە كوویا پەیدا بوو، داوایان دەكرد كاریگەریی ئەمریكا لەسەر كوبا لاواز ببێت و كەم بكرێتەوە، گروپێكی تریش پەیدا بوو داوای دەكرد وڵات بگەڕێتەوە بۆ ئەو سەردەمەی پێش باتیستا كە كودەتای ئەنجامدا. بەڵام ئەوەی زۆر كاریگەریی زیاتری هەبوو و ئەو دوو گروپەشی تێپەڕاندبوو، كاسترۆ بوو، كە سیاسییەكی گەنج بوو و كاری پارێزەری دەكرد.

لە ١٩٥٣ كاسترۆ كودەتایەكی سەربازی ئەنجامدا و شكستی هێنا، بۆیە بۆ ماوەی دوو ساڵ زیندانی كرا و پاشان بۆ مەكسیك راگوێزرا و لە ١٩٥٦ لەگەڵ شۆڕشگێڕی ئەرژەنتینی گیڤارا گەڕایەوە بۆ كووبا، كە ئەوكات ٨٠ كەسیان لەگەڵ بوو.

ئەو دوو كەسایەتییە توانیان لە ماوەیەكی كەمدا گروپێكی گەریلایی دروست بكەن و بە هەموو وڵاتدا بڵاوببنەوە، بۆیە لە ١ی١ی ١٩٥٩دا، باتیستا ناچار كرا بە فرۆكەیەك بەرەو كوماریی دومەنیكا رابكات و كاسترۆ و گیڤارا دەسەڵاتیان گرتە دەست.

گرژی نێوان ئەمریكا و كاسترۆ یەكسەر بەرپا نەبوو، بەڵكوو بەگوێرەی گوتەی میكایل، ئەمریكا سەرەتا پەیوەندیی لەگەڵ كاسترۆدا بەست و وایزانی ئەو نەتەوەپەرستێكی ئاساییە، بەڵام لە ١٩٦٠ دوو رووداو رویدا و پەیوەندیی نێوان ئەمریكاو كاسترۆ گرژی تێكەوت.

رووداوی یەكەم، كاسترۆ بڕیاریدا ئەو خاكەی لەژێر كۆنترۆڵی ئەمریكادایە دەبێت بەمیللی بكرێت و ببێتە موڵكی دەوڵەت، چەند بڕیارێكی ریفۆرمی لەوڕووەوە دەركرد. ئەم هەنگاوەی كاسترۆ بەو مانایە نەبووە وڵات بەرەو كۆمەنیستبوون ببات، بەڵكوو پاكێجێكی ریفۆرمی خاك بووە و ویستوویەتی ئەو خاكە بەمیللی بكات.

بەڵام لە رووداوی دووەمدا كاتێك دیبلۆماتكارێكی یەكێتی سۆڤیەت بەناوی ئاناستاس میكۆیان، سەردانی كووبای كرد و چەندین رێككەوتنیان لەگەڵ یەكتریدا واژوو كرد، ئەمە زەنگێكی گەورە و مەترسی بوو بۆ ئەمریكا. 

ئەوكات ئەمریكا و سۆڤیەت لەڕووی ئابووریی و جیۆپۆلیتیك و سەربازییەوە لە شەڕێكی ساردی سەختدابوون لەگەڵ یەكتریدا، سۆڤیەت دەیویست لەپشتەوەی باخچەی ئەمریكا هێز پەیدا بكات، بۆیە لەرێككەوتنێكدا كۆمپانیای رووسی هێنرایە كووبا تا بتوانن هەموو خۆراكی كووبا كۆنتڕۆڵ بكەن و بۆ خۆیان بەڕێوەی ببەن، كە ئەوكات هەموو كەرتە گەورەكان كۆمپانیاكانی ئەمریكا بەڕێوەیان دەبرد، بەڵام كووبا هەموو ئەو كارگە پیشەسازیانەی ئەمریكا بەڕێوەیانی دەبرد بەمیللی كرد و ئەمریكای لێ هێنایە دەرەوە. لە ١٩٦١ كووبا و ئەمریكا بەتەواوی لەیەكتری جیابوونەوە و دوژمنایەتی نێوانیان بە سەختی دەستپێكرد.

لەو ساڵەدا ئەمریكا ١٥٠٠ كەسی بە كەشتی تایبەت گەڕندەوە بۆ كووبا، كە لە شۆڕشی كاسترۆدا ئەو وڵاتەیان بەجێهێشتبوو و بەو مەبەستە ئەوانی گەڕاندەوە تا كودەتا بەسەر كاسترۆدا بكەن و تەنانەت تیرۆریشی بكەن، بەڵام سەركەوتوو نەبوون. جۆن كەنەدی سەرۆكی ئەوكاتی ئەمریكا، بڕیاریدا گەمارۆی كووبا بدات و بەفڕۆكەی جەنگی پشتگیریی لە هەوڵی كودەتا كرد، بەڵام شكستیان هێنا لە هێنانە خوارەوەی كاسترۆ لەسەر دەسەڵات، ئەمەش كاسترۆی لە كووبا زیاتر بەهێز كرد و زیاتر خۆشەویستیی كرد لەناو گەلی كووبادا.

ئۆسكار، لێكۆڵەری سیاسی و شارەزای مێژووی كووبا، ئاماژە دەدات ئەمریكا ویستی لەڕێگەی دەزگای هەواڵگری و كودەتایەكی سەربازی كۆتایی بەكاسترۆ بهێنێت و بیكوژێت، بەڵام بەهۆی ئەوەی لە ناوەخۆی كووبادا پاڵپشتی نەبوو و گەلی كوبا لەگەڵ كاسترۆ بوون، بۆیە هەموو هەوڵێكی ئەمریكا شكستی هێنا.

لە ١٩٦٢ دەزگای هەواڵگری ئەمریكا بڵاوی كردەوە، یەكێتی سۆڤیەت بەڕێژەیەكی زۆر چەكی قورسی داوەتە كووبا، هەروەها لەرێگەی فرۆكەكانییەوە زانی سۆڤیەت چەكی ئەتۆمی لە كووبا جێگیر كردووە، بۆیە گرنگترین قەیرانی نێوان كووبا و ئەمریكا بوونی ئەو مووشەكانە بوون، كە بەشێكی ئەتۆم و بەشێكیشی دوورمەودا بوون و بەئاسانی دەگەیشتنە ئەمریكا.

دوای ١٣ رۆژ لە گرژی و دانووستاندنی نێوان ئەمریكا و سۆڤیەت، ئەنجام گەیشتنە ئەو رێككەوتنەی سۆڤیەت هەموو مووشەكەكانی لە كووبا بكشێنێتەوە، بەڵام ئەم هەنگاوە بووە هۆی ئەوەی كووبا لە ئەمریكا دووربكەوێتەوە و ئیدی ئەو وڵاتە سیستەمەكەی بووە سیستەمی كۆمەنیستی و دژایەتییەكی تەواوی ئەمریكایان دەكرد.

دوای رووخانی بلۆكی یەكێتی سۆڤیەت ١٩٩١، كووبا لەڕووی ئابوورییەوە كودەتایەكی گەورەی بەركەوت و قەیرانێكی زۆر سەخت رووی لەو وڵاتە كرد و گەل داوای لادانی كاسترۆیان دەكرد، بۆیە بەناچاری دەرگای سنوورەكانی كردەوە و ٣٥ هەزار كەس بەرەو ئەمریكا رۆیشتن.

لە ٢٠٠٨دا، كاسترۆ دووچاری نەخۆشی بوو و ئیدی نەیدەتوانی وڵات بەباشی بەڕێوە ببات، بۆیە دەسەڵاتی (راوڵ)ی برای بەجێهێشت و ئەو هاتە شوێنی. راوڵ لەگەڵ باراك ئۆبامادا پەیوەندییەكی باشی دروست كرد و تا ٢٠١٥ پەیوەندیی نێوان ئەو دوو وڵاتە زۆر باش بوو، تەنانەت لەڕووی گەشتیارییەوە كووبا گەشایەوە و داهاتێكی زۆریان لەو كەرتە دەست دەكەوت.

هاتنی دۆناڵد ترەمپ بۆ سەر دەسەڵات، پەیوەندیی ئەو دوو وڵاتەی تێكدا و دیسان گرژی دروست بوو و كار گەیشتووەتە ئەوەی، ترەمپ هەڕەشە دەكات ئەگەر نەیەنە ژێر باری ئەمریكا، بەهێزی سەربازی سیستەمی كۆمەنیست لەناو دەبەن و گەمارۆیەكی زۆر سەختیشی كردووەتەوە سەر ئەو وڵاتە و قەیرانێكی سەختی خۆراك و وزە دروست بووە.