خوێندنەوەیەکی شیکاری

لە ناوەندە میدیایی و سیاسییەکانی ڕۆژئاوادا، بەتایبەت لە کاتی قەیرانەکاندا، زۆرجار ئەم پرسیارە دەورووژێنرێت: ئایا ئیسرائیل کۆنترۆڵی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکای کردووە؟ زۆرێک لە چاودێران پێیان وایە واشنتۆن بووەتە بارمتەی لۆبییە جووەکان و بەرژەوەندییەکانی خۆی لەپێناو ئیسرائیلدا قوربانی دەکات. بەڵام ئەگەر لە گۆشەنیگایەکی وردتر و لە ڕێگەی "ڕیالیزمی سیاسی "(Political Realism) سەیری هاوکێشەکە بکەین، ڕاستییەکە پێچەوانە دەبێتەوە: ئیسرائیل نەک تەنها بڕیاردەری کۆتایی نییە، بەڵکو گەورەترین و کاریگەرترین ئامرازی ستراتیژیی ئەمریکایە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

ئەو گوتارەی دەڵێت ئەمریکا لەلایەن ئیسرائیلەوە بەکاردەهێنرێت، زۆرجار وەک پەردەیەک کار دەکات بۆ شاردنەوەی سروشتی ڕاستەقینەی پەیوەندییەکە. ئیسرائیل بۆ ئەمریکا تەنها "دەوڵەتێکی دۆست" نییە، بەڵکو وەک "قەڵایەکی سەربازیی جێگیر" کار دەکات.

بۆ واشنتۆن، هەبوونی ئیسرائیلێکی بەهێز تێچووی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکا کەم دەکاتەوە. ئەگەر ئیسرائیل نەبوایە، ئەمریکا ناچار دەبوو بەردەوام چەندین "کەشتیی فڕۆکەهەڵگر" و سەدان هەزار سەرباز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست جێگیر بکات بۆ ڕێگریکردن لە هەڵکشانی هێزە نەیارەکان [2]. ئیسرائیل ئەم ئەرکە بۆ ئەمریکا جێبەجێ دەکات، بەبێ ئەوەی یەک سەربازی ئەمریکی ژیانی بکەوێتە مەترسییەوە.

زۆرجار باس لەو ملیارەها دۆلارە دەکرێت کە ئەمریکا دەیداتە ئیسرائیل، بەڵام کەمتر باس لەوە دەکرێت کە زۆربەی ئەم پارەیە بۆ کوێ دەچێت.
دیارە ئەمریکا پابەندە بە پێدانی ٣.٨ ملیار دۆلار ساڵانە بە ئیسرائیل تا ساڵی ٢٠٢٨. لەم بڕە، ٣.٣ ملیار دۆلاری بۆ کڕینی چەک و ٥٠٠ ملیۆنی بۆ بەرگریی مووشەکییە [1, 4].
بەپێی یاسا، دەبێت نزیکەی ٧٥٪ی ئەم هاوکارییە بۆ کڕینی کەرەستەی سەربازی لە کۆمپانیا ئەمریکییەکانی وەک (Lockheed Martin, Boeing, Raytheon) خەرج بکرێت. واتە ئەم پارەیە لە ڕاستیدا پشتگیرییەکی ناڕاستەوخۆیە بۆ پیشەسازیی چەک و ڕەخساندنی هەلی کار لە ناوخۆی ئەمریکا [1, 4].

لە ساڵی ١٩٤٦ەوە تا ئێستا، ئیسرائیل گەورەترین وەرگری هاوکارییەکانی ئەمریکایە و کۆی گشتی هاوکارییەکان گەیشتووەتە نزیکەی ٣١٠ ملیار دۆلار (بە هەژمارکردنی هەڵاوسان) [3]. تەنها دوای هێرشەکانی ٧ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٣، ئەمریکا بودجەیەکی خێرای بە بڕی ١٤ بۆ ٢١ ملیار دۆلار بۆ ئیسرائیل تەرخان کردووە تاوەکو باڵادەستیی سەربازیی خۆی بپارێزێت [1, 4].

یەکێک لە گەورەترین خزمەتەکانی ئیسرائیل بە ئەمریکا، تاقیکردنەوەی چەکە پێشکەوتووەکانە لە مەیدانی جەنگی ڕاستەقینەدا.
بۆ نمونە کاتێک ئیسرائیل فڕۆکەی F-35 یان سیستمی "گومەزی ئاسنین" بەکاردەهێنێت، زانیارییە وردەکان (Data) دەگەڕێنەوە بۆ پێنتاگۆن. ئەمە وادەکات چەکە ئەمریکییەکان لە بازاڕی جیهانیدا نرخیان بەرزبێتەوە چونکە لە جەنگدا تاقیکراونەتەوە [2].

دەزگای مۆساد و یەکەی ٨٢٠٠ ی ئیسرائیلی، زانیارییەکانیان لەسەر ئێران، حیزبوڵڵا و گرووپە چەکدارەکان ڕاستەوخۆ دەدەنە CIA. شارەزایان دەڵێن ئەم هاوکارییە هەواڵگرییە ساڵانە ملیارەها دۆلار لە تێچووی سیستمی سیخوڕی ئەمریکا پاشەکەوت دەکات [2].
باوەڕێکی باو هەیە کە لۆبی وەک "ئەیپاک "(AIPAC) سیاسەتی ئەمریکا دیاری دەکات. بەڵام ڕاستییەکە ئەوەیە کە

ئەمریکا لۆبییەکان وەک "پاساوێک" بەکاردەهێنێت. کاتێک واشنتۆن دەیەوێت سیاسەتێکی توند لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پەیڕەو بکات، دەڵێت "لۆبییەکە فشاری کردووە"، تاوەکو خۆی لە ڕەخنەی وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی بپارێزێت.
لە ڕاستیدا، ئەگەر ئیسرائیل سوودی ستراتیژی نەمێنێت، هیچ لۆبییەک ناتوانێت ڕێگری لە گۆڕینی سیاسەتی ئەمریکا بکات. ئەمریکا لە مێژوودا سەلماندوویەتی کە ئامادەیە پشت لە نزیکترین هاوپەیمانەکانی بکات (وەک حەمەڕەزا شای ئێران) کاتێک چیتر لە خزمەتی بەرژەوەندییەکانیدا نەبن.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دڵی وزەی جیهانە. ئیسرائیل وەک پاسەوانێکی چەکدار لە نزیک کەناڵی سوێس و گەرووە ئاوییەکان کار دەکات. بوونی ئیسرائیل ڕێگرە لەوەی هیچ هێزێکی ئیقلیمی (سەردەمانێک میسری ناسری، یان ئێستای ئێران) ببێتە تاکە هێزی باڵادەست و کۆنترۆڵی نرخی نەوت و غاز بکات. ئەمە گرەنتییە بۆ بەردەوامیی "هەژموونی دۆلار" و ئابووریی جیهان کە ئەمریکا سەرکردایەتی دەکات [2].
ئەو تێڕوانینەی دەڵێت "ئیسرائیل ئەمریکا بەکاردەهێنێت" وێنەکە سەرەوژێر دەکاتەوە. لەم کایە گەورەیەدا، واشنتۆن

دەرهێنەر و نووسەری سیناریۆکەیە، ئیسرائیلیش تەنها کارەکتەرێکی سەرەکی و بەهێزە لەسەر تەختەی شانۆکە.
ئیسرائیل بەبێ ڤیتۆی ئەمریکا لە ئەنجومەنی ئاسایش و بەبێ چەک و پارەی ئەمریکا، ناتوانێت وەک دەوڵەتێکی باڵادەست بمێنێتەوە. کەواتە ئەوە واشنتۆنە کە بە زیرەکییەکی تەواوەوە ئیسرائیلی وەک "سەری ڕم" بۆ پاراستنی هەژموونی خۆی بەکاردەهێنێت. قسەکردن لەسەر کۆنترۆڵی ئیسرائیل بەسەر ئەمریکادا، تەنها بۆ شاردنەوەی ئەو ڕاستییە تاڵەیە کە ناوچەکە لە ڕێگەی ئەم "قەڵا سەربازییەوە" لە ژێر ڕکێفی ئەمریکادا ماوەتەوە و ئەمریکا تەنها بۆ بەرژەوەندیی نەتەوەیی خۆی ئەم یارییە دەکات، نەک لەبەر سۆز یان ئایین.

سەرچاوەکان:
1. ڕاپۆرتەکانی خزمەتگوزاری توێژینەوەی کۆنگرێسی ئەمریکا.
2. داتاکانی ئەنجومەنی پەیوەندییەکانی دەرەوە.
3. توێژینەوەی پڕۆژەی تێچووی جەنگ لە زانکۆی براون.
4. ئامار و ڕاگەیەندراوەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا.