دوای دەیان ساڵ لە بێدەنگی و ترس و فرمێسکی نەگوتراو، دواجار “عەجاج” خوێنخۆرەکەی بەغداد خرایە نێو قەفەسی دادگاوە، نەک وەک بەرپرسێکی پێشووی ناو ماکینەی ستەمکاریی بەعس، بەڵکو وەک یەکێک لەو دەموچاوانەی کە بە شێوەیەکی دانەبڕاو لە یادەوەریی کورددا بە دۆزەخی نۆگرە سەلمانەوە گرێدراون. نۆگرە سەلمان، لە ساڵانی هۆلۆکۆستی ئەنفالدا، گۆڕا بۆ بیابانێکی مەرگێکی هێواش، کە دەیان هەزار کورد-منداڵ، ژن و بەساڵاچوو- فڕێدرانە هەلومەرجێکەوە کە هیچ ویژدانی مرۆڤێک ناتوانێت بە بێ لەرزین، خەیاڵی بکات!!
ئەمڕۆ عەجاج لە بەردەم دادپەروەریدا دەوەستێت، دوای ساڵانێک کە زۆر کەس پێیان وابوو کە زەمەن ڕاستییەکانی ناشتووە و بە تێپەڕبوونی کات پیربوونی ڕزگاربووان، ئازاری قوربانییەکان کاڵ دەبێتەوە. بەڵام تاوانە گەوورەکان بە ئاسانی نامرن، چونکە یادەوەری مرۆڤ بە تێپەڕبوونی کات ناسڕێتەوە، نۆگرە سەلمان تەنیا زیندانییەکی بیابانی باشووری عێراق نییە؛ ئەو هێمای ترسناکیی مرۆە لە دڕندەترین شێوەی خۆیدا. لەوێ مرۆڤ تەنیا بە فیشەک نەدەکوژرا، بەڵکو بە برسێتی و تینوێتی و نەخۆشی و پشتگوێخستنی بە ئەنقەستیش دەکوژرا. خێزانەکان بە بارهەڵگری داخراوەوە بەرەو قوڵایی بیابانەکانی عێراق گواسترانەوە، پاشان وەک ئەوەی لە دەرەوەی سنووری مرۆڤایەتی و مێژوو بوونیان هەبێت، لە دڵی بیابانەکەدا فڕێدران.
شایەتحاڵی ڕزگاربووانی ئەو دۆزەخە، ئەو بابەتانە ئاشکرا دەکەن کە سەرپێچی لە باوەڕ دەکەن. دایکان لە بەر چاویاندا تەماشای مردنی منداڵەکانیان دەکرد بەهۆی کەمی خواردنەوە، باوکەکانیش منداڵەکانیان بە دەستی خۆیان لەناو خۆڵدا دەنێژن، چونکە هیچ گۆڕێکی گونجاویان نەدۆزیەوە. هەندێک لە گێڕانەوەکان باس لە سەگە ڕەشەکانی ئەوێ دەکەن کە بەردەوام تەرمی مناڵە مردووەکانیان دەخوارد.
بۆیە دادگاییکردنی ئەمڕۆی عەجاج، تەنیا بابەتێکی یاسایی نییە، بەڵکو ساتێکی ئەخلاقی و مێژووییە کە دەست دەخاتە سەر یادەوەری تەواوی گەلێک. پەیامێکە کە ڕەنگە تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی لە دادگاییکردنیان دوابکەوێت، بەڵام هەرگیز گرنگی ئەخلاقی خۆیان لەدەست نادەن، هەرچەندە کات تێپەڕێت. ڕەنگە دادپەروەری لە هەندێک کاتدا بلەرزێت و ڕەنگە بۆ ماوەیەکی زۆر لە ژێر فشاری سیاسەت و ترسدا بخەوێت، بەڵام کاتێک بەئاگا دێتەوە بەشێک لە کەرامەتی دزراویان بۆ قوربانییەکان دەگەڕێنێتەوە!!
ئەوەی زۆر بە ئازارە ئەوەیە کە زۆرێک لە ئەنفالکراوان پێشمەرگە یان شەڕڤان یان لایەنی شەڕەکان نەبوون، بەڵکو خەڵکی مەدەنی بێ چەک بوون: مناڵان کە تێنەگەیشتوون بۆچی دەخرێنە ناو زیلەوەو دەبرێن بەرەو بیابان، ئەو ژنانەی کە جگە لە ترس بۆ منداڵەکانیان هیچی تریان هەڵنەگرتبوو، پیرەکان کە پێیان وابوو تەمەنێکی درێژ مردنێکی ئارامیان پێدەبەخشێت لەنێو خێزانەکانیاندا دەمرن، نەک لە ئۆردوگای برسێتی و تیرۆردا.
بەڵام گرنگی ئەم ساتەوەختە تەنیا لە سزادانی تاکێکی دیاریکراودا نییە، بەڵکو لە پاراستنی حەقیقەتیشدایە لە لەبیرکردن. ئەو گەلانەی تاوانەکانیان پشتگوێ دەخەن، بە شێوەی تر بەرهەمیان دێننەوە. بۆیە قسەکردن لەسەر دۆسیەی ئەنفال و نۆگرە سەلمان، هاندان نییە بۆ ڕق و کینە، بەڵکو بەرگریکردنە لە یادەوەری مرۆڤ و مافی قوربانییەکان بۆ ئەوەی چیرۆکەکانیان بە ڕاستی بگێڕنەوە!!
ئەمڕۆ ڕزگاربووەکانی دۆزەخی ئەنفال لە دادگا عەجاج دەبینن، زۆرێک هەستیان دەکرد کە دواجار کات بازنەی تەواو بووە و ئەوانەی خۆیان لە سەرووی دادپەروەرییەوە دەزانی، جارێکی دیکە ڕووبەڕووی ڕووخساری قوربانییەکان نابنەوە. بەڵام هەرگیز چەرخی ژیان بەوجۆرە ناسوڕێتەوە کە جەلادو خوێنڕێژەکان دەیانەوێت ، لەوانەیە دادگاکان ئەو منداڵانە نەهێننەوە کە لە برسێتیدا مردوون، فرمێسکی ئەو دایکانەش ناهێنێتەوە کە کوڕەکانیان لەناو خۆڵدا ناشت، بەڵام دادگا دەرفەتێکیان دەداتێ کە ڕاستییەکان بەبێ ترس لەبەردەم دونیادا بووەستن. لە کۆتاییدا نۆگرە سەلمان زیاتر لە تەنها ناوێک لە مێژوودا دەمێنێتەوە؛ ئەو وەک شایەتحاڵێک بۆ یەکێک لە قێزەونترین تاوانەکان دەوەستێت کە عێراقی مۆدێرن تا ئێستا ناسیویەتی و دەنگی قوربانییەکان بەهێزتر دەمێنێتەوە. سەبارەت بە عەجاج کە سەردەمانێک بەشێک بووە لە ئامێری کوشتن، ئێستا لەبەردەم دادپەروەریدا وەستاوە، بە یادەوەری دەیان هەزار قوربانی بێتاوان دەورە دراوە کە جگە لە شایەتحاڵی خۆیان هیچی تریان نەماوە.!
تاوانە گەوورەکان لەناو خۆڵدا نانێژرێن، بەڵکو لە یادەوەری دایکان و لە ترسی منداڵە ڕزگاربووەکان و لە بێدەنگی گۆڕە بەکۆمەڵەکاندا بە زیندووی دەمێننەوە. ڕەنگە هەر لەبەر ئەم هۆکارە، دادپەروەری - تەنانەت ئەگەر درەنگیش بێت - زیاتر وەک سەرکەوتنێک بۆ ڕاستی دەردەکەوێت نەک وەک سەرکەوتنێک بۆ یاسا. کاتێک جەلاد لەبەردەم دادگادا دەوەستێت، تەنیا لە بەندەرەکەدا نییە؛ تەواوی سەردەمێکی تیرۆر لەگەڵیدا وەستاوە، بۆ ئەوەی ڕەنگە دواجار یادەوەری قسە بکات:
ڕەنگە قوربانییەکان بمرن... بەڵام ڕاستییەکان هەرگیز نامرن!!